здесь текст повторяется по нескольку раз! надо чистить JBatkhuyag_stories1_13082023_kham_orgl_dji эхлэв. Далиен гэж мэдэх үү, далиендар? Заинде? Архи. Ам хатаа. Тэгээд ус уугаа. Манай нагацын басган байна аа. «Оросоор ярив» Манай нагац энэ тэр чинь хойдох хүн байхгүй юу. Тэгээд би нагац гэдэг байхгүй юу хойд улсуудыг. Тэгээд нагац. Манай нагац ижий чинь хойно тавтааны тавтаан гэж байдаг энэ хойно. Орион орион гэж тэ? Мхн Тэрнийхээ хамниган хүн байхгүй юу. Хамниган гэж мэднэ ээ? Мхн. Хамниган хүн байхгүй юу. Тэгээд би хамнигадай хэлээ мэдэхгүй. Тэгээд миний нагацын нутаг хойно байдаг. «Оросоор ярив» за дүү нар тэгээд ямар ажлаар явж байна? Бид нар. Ажил ажил. Бид нар. Зураг аваад явна. Бидний ажил бид хамнигаан ёс заншил хэл дуу тийм юм сонирхож байна. «Оросоор ярив» «Монголоор биш» Биш л дээ. Хамниган хүн. «Оросоор ярив» За ах аа би танд одоо энэ жоохон юм зүүе. За тэг ээ тэг. За. Та манай чухал зочин учраас. «Оросоор ярив» «Оросоор ярив» за таны «Оросоор ярив» «Оросоор ярив» Таны нэр Батхуяг тэ? Батхуяг. Танай эцгийн нэр? Жамсран. Жамсран. Миний эцэг Жамсран. Та хаана төрсөн бэ? Би энэ хойно Өвөр эрээн гэдэг газар төрсөн хөөн. Энэ одоо энэ хойно нэг юу байх. Орион ч юм уу сум ч юм уу. Тэгээд эрээн эрээн гэж. Эрээн? Эрээн. Эрээн тэрэгний үйлдвэр гэж мод үйлдвэр. Тэнд төрсөн байхгүй юу. Лам малгай гэж уул байх. Эрээн. Эрээн тэнд төрсөн. «Оросоор ярив» Жаран онд тэнд төрсөн. Энд ойрхон. Эндээс ойрхон. Энд одоо ажилчин болоод тэгээд Баян-Уулын нутагтаа л амьдарч байна. Эндээ энд амьдарч байна. төрсөн нутаг Өвөр эрээн хойно. Хилийн хажууд уу? Үгүй үгүй. Ердөө ийшээгээ ойрхон хорин таван хилметр яваа. Хойшоогоо давахдаа хил болно ш дээ тийн. «Оросоор ярив» Ононгийн ферм гэдэг чинь одоо би бас тэнд байсан хүн. Тракторын жолооч хорин долоон жил хийсэн. Газар хагалсан. Тариа тарьсан. Мал харсан. Янз бүрийн ажил хийсээн. «Оросоор ярив» Одоо жаран дөрөвтэй л өвгөн дөө. Жаран дөрөв хүрээ би. Хүүгдүүд том болоол долоо хүүгэдтэй тийн. Хүүгэд Улаанбаатарт, нэг хөвүүн автуус бариад одоо одоо энд ажилдаг манай бэр. Тэрний нөхөр манай хөвүүн байхгүй юу. Автуустай хот хооронд явдаг. Та энэ хүүгэдтэй байдагтө? Өөв? Та тэр энд байдаг күүгэдтэй байдагтө? Үгүй ээ би гэртээ. Автуус тустаа. Автуус манай том хүү энд ажилдаг байхгүй юу. «Оросоор ярив» Хамгийн том нь. Дөрвөн күүгэд хотод байдаг. Хоёр басган таван хөвүүнтэй хүн дээ. «Оросоор ярив» Одоо энд ажилдаг манай бэр Хөвсгөлийн бэр. Энд тогооч хийдэг. Манай хөвүүн болохоороо хот хооронд явдаг автобустай. Батболд гэж миний хамгийн том хүү минь байгаа. Энд ажилдаг байхгүй юу. Та та хамнигаан хэл мэднэ үү? Хамниган хэлээ мартаа бидээ. Мартаа бидий. Мэддэг байсантө? Одоо тэгээд ярьдаг хөгшчүүд л байдаг байсан. Хөгшдүүд байхгүй болохоор хэл байхгүй болоод хөгшчүүдтэй ярина аа эвлэрнэ. Мэднэ шүү. Тэгээд яг мэдэхгүй дээ. Танай ижий ав хоёр хамниган хэлтэй байгаагө? Манай ав л хамниган хүн. Ижий бол халха. «Оросоор ярив» Тийн нагац ав минь халх хүн байхгүй юу. Тэгээд нагац ижий минь хойно давтааны хамниган хүн байсан. Нагац. Хойд нагац ижий. Эмээ эмээ эмээ тийн эмээ. «Оросоор ярив» Хойноос орж ирсэн хөгшин байсан. «Оросоор ярив» Дээр үед одоо нөгөө бас нэг нааш цаашаа явдаг байсан үеэр гаргаж ирсэн хөгшин байхгүй юу. Ахайтайгаа гарч ирсэн гэж ярьдгийн. Ахай ч бурхан болоо. «Оросоор ярив» Дээр үед чинь одоо нөгөө юу гэж байгаа бидээ нөгөө юу билээ? Дээр үед чинь нөгөө хэлмэгдлийн үед ингэж орж гарч байгаа бидээ. Тэхэд орж ирсэн хөгшин байхгүй юу манай нагац ижий. Тийн энд ирээд тэгээд олон хүүхэдтэй болоо тийн. Манай ижий халх. Нагац ав минь халх хүн. Манай нагац ижий хамниган хойд. Хойноос ирсэн. Хойноос ирсэн. «Монголоор биш» Тийн хойноос оросоос орж ирсэн. Нагац ижий минь ахайтайгаа орж ирсэн гэж ярьдаг. хил давж ирсэн гэж ярьдаг нагац ижий минь. Нагац ижий тань хамниган хүн байгаагө? Хамниган хүн байхгүй юу. Одоо энэ хойд юуны. Хамниганаар ярьдаг байгаагө? Ижий бүр ярьдаг байсан. Тэхэд миний хэл бас байдаг байсан. Тэгээд нагац ижий байхгүй болоод хэлээ мэдэхээ болио. «Оросоор ярив» Хамниганаар тийн тийн. Та бага байхад тэгээд нагац ижийтэйгээ хамнигаанаар ярьдаг уу? Тийн нагац ижийтэйгээ хамниганаар. Би тэнд өссөн байхгүй юу ухаандаа. Нагац ав нагаж ижий хоёр дээр хүн болсон. Залуу ав ижий миний төрсөн ав бол хамниган хүн байсан. Төрсөн ав хамнигаан. Хамниган хүн. «Оросоор ярив» Тэр нөгөө манай нагац авын чинь нагац аав чинь монгол хүн байсан. Тэрнээс гарсан манай ижий байсан. «Оросоор ярив» Тийн манай ижий чинь одоо тэгээд нөгөө эцэг юу болохоороо тэгээд халх гэж явж байхгүй юу эцгээрээ. Тэхээрээ нагац ижийгээрээ хамниган бид нар чинь хамниган улсууд. Манай нагац аав миний төрсөн аав ч хамниган хүн байсан. Тийн хамниган хүн байсан. Тэр хамнигаанаар ярьсан бэ? Ярьсан тийн одоо бурхан болоо бидээ. Тэр үед ярьдаг байсан. Одоо ч бүр сүүлдээ одоо бүгд л ийгээл энэ тал руугаа ороол тэгээл настангууд нь явангуут бид нар хэлээ мэдэхээ болио. Аавын ав ижий хоёр хамниган хүнүүс. Хамниган хүн байсан. Нагац ижий миний хамниган, миний төрсөн ав хамниган хүн байсан. Төрсөн авын ижий ав хоёр хамниган хүн байгаагө? «Оросоор ярив» Тэгээд тэр манай нагац ижий чинь хамниган хүн, миний төрсөн болохоороо бас юу хамниган хүн. Тэгээд нагац өвөө болохоороо халх хүн байсан. «Оросоор ярив» Манай хамниган хөгшинтэй суугаад хойноос орж ирээд хоёр хүүхэд гаргасан. Нэг охин нэг хөвүүн. Тэхээрээ тэр чинь нөгөө халх гэж явдгийн байна ш дээ, нөгөө бичгийнхээ юугээр. Нагац ижий бол жинхэнэ хойноос хамниган хүн. Танай бага байхдаа танай ижий аав хоёр тань «монголоор биш» байгаагө? Бага байхад намайг тэнд орхисон. Тэгээд би нагац ижийтэйгээ хамниганаар ярьдаг байсан. Нагац ав тань «монголоор биш» байгаагө? Нагац ав бол жинхэнэ халх хүн. Сүхбаатар. Тэгээд сугтаа байхдаа ямар кэлээр харилцдаг байгаагө? Ер нь тэгээд хоёулаа ярина. тэгээд нагац ав мундаг л халх хэлтэй. Яг хоорондоо бас яахаараа хэл нь өөр болдог юм байна тийм байсан. Яг цэвэр ч биш. Халх ч биш, бас хамниган тал орно. Хамниган хэл орно. Тийм л амьдардаг улсууд байсан даа. Нагац ижий бол жинхэнэ хамниган хүн байсан. Яг л ярина, хэлээрээ. Тэгээд нагац ав халх хүн чинь бас ярийшдээ. Тэхдээ яг цэвэр ярихгүй ч гэсэн бас нэг дор байгаа улсууд чинь хэлээрээ бас ярилцана. Та нагац ижийгээ өмбөө гэж нэрлэдэг үү? Өмбөө өмбөө яаг яг. Хамниганаар өмбөө гэдэг байхгүй юу. Яг ярьж байна тийн өмбөө. Өмбөө тэгээд. Өмбөө өмбөө. Нагац авыгаа өвөө. Өвөө. Өвөө. Өвөө гэнэ. «Оросоор ярив» өмбөө өвөө. Өмбөө өвөө. Тэд тэгээ таныг түүний зээ яаж нэрлэдэг вэ, хамнигаанаар? Би зээ хүү нь болж байгаа байхгүй юу тийн. Хоёр хүүхэдтэй. Зээ хүү. Зээ хөвүүн. Охиноос нь гарсан хөвүүн байхгүй юу. Зээ хөвүүн. Тийн охиноос нь гарсан. «Оросоор ярив» Манай манай төрсөн ав бол бас хамниган хүн байсан. Тэгээд нагац ав өвөө хоёр өмбөө өвөө хоёр дээрээ өссөн байхгүй юу, ийм багаасаа ийм байхдаа л ирсэн гэсэн. Тэрэн дээрээ өссөн болохоор тэр өмбөөнгөө хэлээр ярина шүү дээ хамниганаар. Өвөө бол халх хүн байсан. За тэгэгтий. Күүгөө гэж хэлдэг үү? Айн? Күүгөө гэж хэлдэг байсан бэ? Күүгөө гэдэг байсангө? Күүгоо тийн. Күүгоо гэх тийн. Энэ чинь одоо күүгоо гэдэг чинь одоо миний хүү гэсэн үг юм даа. Миний хүү күүгоо гэж тийн. Күүгэн күүгэн күүгоо гэж хамниганаараа ярьдаг хөгшин байсан. Күүгоо күүгоо. «Оросоор ярив» Тийн нагац ижий минь күүгоо гэж байсан. Тэр чинь хамниган хэл юм шиг байгаа юм. Тэгээд хэл гэдэг чинь ухаандаа ингээд яг цэвэр мэдэхгүй тэ. Хойтон та нар манай юунууд чинь болохоороо бас хамнигадууд нь өөрөөр ярина, орос тал руугаа. Хэдэн үг хэлнэ орос үг болно. Манайхан болохоороо хэдэн үг хэлнэ монгол тал руугаа болчиж байхгүй юу. Хэл нь ингээд дундаа. «Оросоор ярив» Цэвэр биш. Цэврээр ярьдаг хүн л байхгүй л дээ. За гэхдээ би хамниган. Хамниган мөртлөө бас ингээд монгол тал руугаа ер нь. Хойд тал болохоороо орос үг ороод явчихгүй юу. Ганц нэг үг ороод байдаг хамниган мөртлөө. «Оросоор ярив» Тийн нөгөө хэллэг гэдэг чинь байгаа байгаа газраараа тэ? Монголын хамнигадууд бас өөр ярина. монгол тал руу хэл нь их орно. Оросынх нь мэдээж орос хэл орно. Тийм л байдаг юм. Тэрүүгээрээ л ялгаатай юм билээ. бүгд л адилхан ярина. Та хойд хамнигасуудтай ярьж. Хойд хамнигадууд ярихаараа бол орос тал руугаа ихэнх нь ороод ярина. тийн орос хэл ордог байхгүй юу. Бид нар болохоороо монгол тал руугаа монгол хэл орно. Ингэхээрээ яг дундаа юу болчиж байгаа тийн. Яг цэвэрээр ярихгүй. Тэгсэн мөртөө бас хэллэг нь ингээд ондоо ингээд. Орж гараад нэг монгол хэл ороод нэг хамниган хэл ороод. Одоо сүүлдээ ингээд бид нар чинь бараг л монгол болоо л дээ. Дээр үеийн хүүгсүүд чинь ярьдаг байсан байхгүй юу. Ахай, та тэр хойд хамнигасуудтай ярьж үзөөтө? Үзсэн. Тэгээд ямар бие биеэ сайнаар ойлгодог байгаагө? Тэд нар чинь манайхаа бодвол сайн ярьдын билээ. эхдээ ихэнх нь орос хэл ороод байлээ. Би ярихдаа ихэнх нь монгол хэл ороод байхгүй юу. Хоорондоо ингээд яг цэвэр ярьж баркүй байлээ. Тэгээд яг ингээ яриад байхад хэл эвлэрдэг юм аа ярьдаг юм билээ бас. Гэхдээ яг цэвэр ярихгүй л дээ. Холимог л байгаа. Ринчинбүү гэж хэл ухааны доктор байсан. Тэр хүн чинь одоо шууд хэлээ мэддэг монгол хэл хүн байхгүй, хэлээ мэддэг хамниган хүн байхгүй. Хэлээ мэддэг буриад хүн байхгүй гэж ярьдагсан. Хэл ухааны доктор өвгөн байсан. «Оросоор ярив» Ринчин Бямбааев гэж та нар хэл ухааны доктор. «Оросоор ярив» Одоо Бямбааев гуай чинь Цэдэнбал гуайн аминд их орсон хүн гэж байгаан. Цэдэнбал гэж байгаа ш дээ, Юмжаагийн Цэдэнбал. Тэр хүн чинь орос хэл мэддэг, олон арван гурван улсын хэл мэддэг Бямбааев гэдэг чинь зургаан орны хэлээр яг өөрийн хэл шиг ярьж чаддаг хүн байсан гэж ярьдаг. тэхэд нөгөө гадаадаас хүн ирэхэд нөгөөдөх чинь хог шүүрдээд явж байх гэнэ. Энэ одоо ямар хачин нөхөр вэ одоо гадаадын хүн ирээд байхад шууд бүгдийн хэлээр цаана орос байна. Бүгдий нь мэндэлж байна гэнэ ш дээ. Күэ энэ монгол ямар агуу улсууд вэ. Монгол чинь бүх орны хэлээр бүх хүний хэлээр ярьдаг. тэхэд Бямбааев гуай чинь ийм мундаг хүн байсан. Олон хүн арван гурван хүн улсын хэлийг мэддэг, хэлээр ярьдаг Ринчин Бямбааев гэж тийн. «Оросоор ярив» Дээр үеийн юм. Хэл ухааны доктор байсан. Тэхэд бол ердөө зургаагий нь бол ердөө яг өөрийн хэлээр ярьж чаддаг. Бусды нь тэгээд ярина биддээ. Тэгээд танай төрсөн аав ямар омог? Сартуул хамниган байсан. Ямар? Сартуул. Сартууд. Сартуул. Аан сартуул. Сартуул. Шартуул? Сартуул. Сартуул. Омог нь байхгүй юу. «Оросоор ярив» Ургийн омог нь сартуул гэж сартуул сартуул. «Оросоор ярив» Сартууд ч гэдэг сартуул ч гэдэг. Тийм омгийн хүн байсан миний төрсөн аав. Танай нагац ээж ямар омогтой? Нагац эжий бас тэр хойдох бас сартуул байсан. «Оросоор ярив» Сартуул тийн. Тэгээд манай ав ч бас сартуул. Сартуул гэж ярьдаг. сартуул гэдэг чинь бас халхаар бас байдаг юм байна тэ? Ойролцоо халхын. Халхад байгаа буриадад бас сартуул байгаа. Хоорондоо олон омог байдаг. Ухаандаа тийн. Нэг л хамниган гэхэд чинь одоо би хамниган байлаа би хамниган байлаа. Омог нь өөр. Тийм байхгүй юу. Дотроо олон янзын юу байх. Одоо нөгөө халхаар бол захчин өөлд дөрвөд гээд ярьдаг. Яг тэрэн шиг бас л ийм олон омогтой. «Оросоор ярив» Дотроо тийн хамниган онч хамниган. Дотроо олон омог байдаг байхгүй юу. Хамниган тэхдээ би өөр хамниган. Омог нь өөр болдог байхгүй юу. Нөгөө нэг баруун халх шиг дөрвөд юу гэж ярьдаг биддээ. Дөрвөд захчин өөлд гээд тэрэн шиг бас манай омог чинь их олон юм билээ дотроо. За ах аа танай бага байхдаа танай өмбөө өвөө хоёр өмбөө тань ямар хамниган үг хэлж байгаагө? Та энээнийг сананагтө? Санана аа. Би тэрэнд өссөн хүн чинь саналгүй яахав. Ямар үгнүүд байгаа вэ, хамниган үгнүүд? Жишээ. Тийм үгнүүд одоо бага байхад бол мэддэг байсан. Одоо настангууд явснаас хойш хамниган хэлээр ч ярихаа болио. Ер нь ярина даа манай нагац ижий хамниганаараа л ярина. нагац ав болохоороо халхаар ярина. Хамниган кэл халх кэлээс ямар ялгаатай вэ? Халх хэлээсээ ялгаа байлгүй яахав. Ямар ялгаа байна вэ? Одоо яриа энээ тэр юу бол өөр л дөө. Ялгаа байна гэж би боддог доо би. Халх хүн өөр ярина хамниган хүн өөрөөр ярина. хамниган болгон бас өөр юутай дотроо би хамниган байвал бас өөр хэллэг нь ороод ирсэн. Одоо тэр хэллэг одоо мартаа. Нагац ижийтэйгээ болохдоор ярьдагсан. Манай өмбөө ч жинхэнэ хамниганаар ярина ш дээ. Күүгаа гээл. Күүгмэр гэх л дээ. Одоо бараг бид нар чинь настангууд явснаас хэлээ мэдэхээ болио. Унаажина унаажина үг мэднэ үү? Унаажина. Унаажина унаажина кэлдэг байгаагө? Басган бацган. Манай нагаж ижий эмэгтэйгий нь юу гэж ярьдаг байлаа даа. «Оросоор ярив» Лав л бид нар чинь эгчийгээ эчихө гэдэг байсан. Эчикө гэдэг чинь хамниган эгч гэсэн үг байхгүй юу. Эчикө. Эчикө. Тийн эчикө гэдэгсэн. Эчикө энэ эгч. Тийн эгч. Эгчийгээ тэгж ярьдаг байсан. Бага байгаа тэгж мэджийнэ. Тэгээ нагац ижий минь жинхэнэ ярина л даа. Тэгээ биднийг болохоор бас өөрөөр ярьдаг. Ахай хүнийг яаж нэрлэдэг байгаа вэ? Ахайг юу гэдэг байлаа хамниганаар чинь. За лав л эгчийгээ эчикө л гэдэг байсан. Ахай бол бид нар ахай л гэж дууддаг байсан. Бүр багаасаа ахай л. «Оросоор ярив» Тийн ахай ахай л гэнэ. «Оросоор ярив» Ер нь тэгээ шулуухан ярихад ёстой хэлээ мартаад байна. Мэдэхгүй байна. Багад байхдаа нагац ижий минь байхад завгүй ярьдагсан. Тэр минь хэлээ тавихгүй яг хэлээрээ ярина. Тэр үед хамниган хүүгэд энд олон байдаг байгаагө? Ер нь нэлээн байсан шүү настангууд. Одоо байкүй болоод дандаа залуу сүрэг болоод одоо тийн хэлээ мэдэкээ тийн. Тэгээд омог нь болохоор хамниган сартуул хамниган. Тэгээд хэл нь нөгөө ийшээгээ ороод. Өшөө ямар омгийн хамнигасууд энд байдаг вэ? За байз энд чинь миний мэдэх чинь үзөөн хамниган гэж байдгийн. Хасаг хамниган гэж байдгийн. «Оросоор ярив» Халс хамниган, хорийн хамниган гэж байх. Хорь гэж хорь чинь өөр юм буриад тал руугаа. Тэгээ ер нь хамниган тал руугаа даа. Дадал руу чинь бас нэлээн хамнигадууд байсан. Үгүй болсон байна лээ өнөө настангууд нь ярихаа болиод дандаа залуу улсууд. Дадалд манай Баян-Уулд тэгээд ер нь ийшээ бол дандаа халх болно доо. Та ан хийсэн үү? Өөв? Ан хийсэн үү? Ан? Ан ан хийж байсануу? Өө би ч одоо анчин хүний хүү. Манай төрсөн ав чинь анчин хүн байсан. Одоо ч ингээд хоёр нохой уяатай. Намар болоход гахай нохой бариулна. Ан хийчихнэ анчин хүн. Тарвага буудна. Бүх л юм хийнэ. Ямар ан агнадаг? Одоо би бол одоо манай ав ч одоо янз бүрийн ан агнадаг. Миний мэдэхээс одоо буга, гахай, тарвага, тийн цагаан зээр, бор гөрөөс гээл иймэрхүү л ан хийдэг дээ. Бор гөрөөс? Бор гөрөөс гэдэг чинь одоо хөвчин бор гөрөөс гэж хангайн. «Оросоор ярив» Цагаан зээр гэдэг чинь талын талын гөрөөс байхгүй юу цагаан зээр. «Оросоор ярив» Хөвчийн гөрөөс гэхээрээ тэр бор гөрөөс. «Оросоор ярив» Тийн бор гөрөөс гэдэг чинь хөвчийн уулны. Хөвчийн. Хангайн гөрөөс. «Оросоор ярив» Талын гөрөөс болохоороо цагаан зээр гэж байдаг. Хонь ямаа шиг. Цагаан зээр. Цагаан зээр талын гөрөөс. Цагаан зээр. Талын гөрөөс цагаан зээр. Зээр гэж. Цагаан зээр. Яг үнэн цагаан зээр. «Оросоор ярив» Маш олноороо байдаг. Тэгээд нөгөө намаршаад ирэхээр ийгээд намаршаад ирэхээр тэр цагаан зээр чинь хөвчилнө хангайлна. Тэгээд зун болохоор тал руугаа гарч төлөө авна. Маш олноороо явна шүү дээ цагаан зээр гэдэг чинь сүргээрээ. Тэгээд сүүлийн үед бүр хойшоо бүр орос гардаг болсон хангай руугаа. «Оросоор ярив» Тэгээд зун болоход ийгээд урагшаа гарна. Урагшаагаа гарна талын одоо цагаан зээр гэдэг чинь талын гөрөөс. Бор гөрөөс гэдэг чинь жинхэнэ одоо хангайн амьтан. Хангайдаа л байна. Тал руу гарахгүй ш дээ ууландаа л байна. Хамниган анчин ан хийдэг үед юу хэлдэг байсан бэ? Ан ан ангийн өмнө ангийн хойш юу хийдэг байсан бэ? Би юу яасан. Юу хийдэг байсан бэ? Хүүхэд байгаад одоо юу оюутан байхав дээ. Курст таракторын жолооч болоод тариа тарьж явлаа. Трактор комбайн бариад тийн. Тэгээд сүүлчийн нутгаа очиж мал харсан даа. Одоо хойноо. Одоо нөгөөдөх балиаг. Би хорин долоон жил трактор комбайн барьсан хүн. Тариа тарьсан тийн. Хадлан бас хадлан хаддаг байсан. Тэгээ энэ манай хойд талын нутаг Онон голоор чинь одоо манай хөршүүд чинь хадланд ирдэг байсан трактортой. Монголд хаддаг байсан. «Оросоор ярив» Тийн тэгээд ах дүү шиг орж гарна. Архи мархиа хувааж ууна. Мундаг л байсан даа. Одоо зах зээл болоод манай хөршүүд орж ирэхээ болиод байна. Өмнө ингэж манайд ирж хадлангаа авна. Малтай бас орж ирдэг байсан. Хойд хөрш минь малаа оруулж ирээд малладаг байсан монголд. Одоо зах зээлээс харин ирэхээ болио. Хойшоогоо малтай ш дээ. Тэгвэл танай танай төрсөн аав анчин хүн байсан талаар. Анчин хүн. Тэр агнуурдаа гарахын өмнө дараа нь ямар ёс заншил ийм юм кийдэг байсангө? Анчин хүн чинь тэгээд бас юм байх байх бас. Заншил байх. Тэрийг бол одоо сүүлийн үед мэдэхээ болиод байгаа. Манай аав ч бас алах ангаа ална агнадаг. Анчин хүн бас нэг андаа бас тэ хайралж хамгаалдаг харснаа буудахгүй. Хэрэгцээнийхээ юмы авна. Тийм л байна. Манай авын ахай Сундуй өвгөн гэж байсан. Ийгээд болиход л чоно гэж байна ш дээ одоо. Гүйгөөл ирдэг байсан. Ульдаг ульдаг хүн байсан. Эрүүл бууддаг ухаандаа чоныг. Өөртөө нь адилхан дугараад ирэнгүүт гүйлдээд ирнэ биддээ. Тэгж агнадаг хүн байсан манай авын ахай нь. «Оросоор ярив» Тэгж ан хийдэг байсан. Одоо тэгээд нөгөө. Ульдах гэж юу вэ? Ульдах чоно. Уучлаарай жаахан ойлгоогүй. Тэгээд таны авын ах чоно агнадаг тэ? Тийн авын ахай нь чоно ирүүлж бууддаг хүн байсан. Улиад чоно улина биддээ? Гүйж ирээд бууддаг хүн ахай нь. «Оросоор ярив» Манай ав бүгд анчин. Анчин удам байхгүй юу. Насаараа ан хийсэн тийн тийн. Тэгээд бид нар дараагаар нь ингээд. Тэр танай аавын ах үү үү чоно ирсэн. Гүйгээл ороод ирнэ. Ёстой аймар. Бидний улихад чоно гүйгээд алга болсон байдаг. Тэр өвгөний улихад гүйгээл ороод ирнэ. Бас нэг. Тэр улиадаг. Чоныг дууддаг тэ? Чоныг дууддаг хоолойгоороо дууддаг уу? Хоолойгоороо. Тэгээд тэр хамаагүй хүн дуудахад чоно ирэхгүй ш дээ. Бас авьяас биз тийн. «Оросоор ярив» Ямар авиа гаргадаг байгаа вэ? Одоо мэдэхгүй. Бидний улихад загнадаг байсан. Та нар ердөө ердөө чадахгүй байна. Тэгж ульдаггүй юм. Тэгээд би ердөө ард нь хүүгэд хараад суудаг байсан. Нэг ч гоё биш намуухөөн улина. Тэгээд байна. Тэгсний дараагаар нэг улихад хажууд ирээд шаагилдаад. Тэгээд чоныг ирүүлдэг л хүн байгаа манай авын ахай. Чоно ирүүлдэг хүн «Оросоор ярив» За тэгээд чоно ирэхэд нь пад гээд бууддаг хүн байсан. Манай ав тэгж чадахгүй. Зүгээр аваараа бусад ан хийнэ. Тарвага марвага гахай махай бүгдийг хийнэ. Марав яасан, Марав яасан? Марав ирүүлдэг хүн байсан. Манайхан чинь одоо мараа сайн мэдэхгүй. Хойтуул их мараа хийдэг. Бүг бүг. Мараа гэж ухаандаа одоо ингээд хужир гэсэн үг байхгүй юу. Мараа байдаг ш дээ манай энээгээр. Тэрэнд ордог байхгүй юу. Дээр үеийн өвгөчүүл тэгж алдаг. Өнөө бол тийм юм байхгүй. «Оросоор ярив» Мараа гэж одоо тийн ухаандаа хужир л байхгүй юу. Тэрэнд одоо ингээд яг ногооны үеэр зун яг алдаг байхгүй юу. Бороо нойтон үед долоочдог. Тэрийг мараа гэдэг байхгүй юу. Тэрэн дээр манай хойтуул чинь ийгэж ан хийдэг байсан байх өө. Баавгай ан хийдэг үү? Баавгайг л би одоо дуулахаас биш хараагүй. Хойшоо л байдаг байх Сибирь руугаа. «Оросоор ярив» Нэг жил орж ирсээн. Манай энээгээр дүүрэн орж ирээл одоо юу болсон гэсэн Сибирийнхэн бүгд гал болоод тэгээд идэх хоол нь хомсдоод ирсийм байх өө. Энэ рүү ирэхээрээ нөгөө хөвчийн амьтан ангаа барьж чадахгүй. Нөгөө ширэнгэн ойд барьдаг юм чинь. Тэгээл яагаад одоо бөөн орж ирээл буцаад явсан уу бүгд алга болсон. Тал руу гарахаараа ан хийж чадахгүй. Тийн нөгөө хөвчийн ойд байдаг амьтан. Тэгээл нэг үзэгдөөл алга болсон доо. Жимс ногоо их иддэг. Жимс ногоо их ургасан үед бас ганц хоёр баавгай ирдэг. Жимс ургаагүй бол ирэхгүй. Жимс ногоо иддэг амьтан юм шиг байгаамаа. Тэгээл ер нь ерөнхийдөө хойшоо тэр бөглүү ширэнгэн ойдоо л амьдрахаас биш тэрэндээ л ангаа барихаас ийшээ гарахад тал болчидгиймуу. «Оросоор ярив» Тэгээд заримдаа чонын нэр цээрэлдэг. Тийм юм байна уу? Цээр байна уу? Дээр үеийн улсууд чинь нэрээр нь хэлэхгүй алтан араат гэж ярьдаг байсан манай настангууд дээр үед алтан араат гэж. Алтан араат. Нэрий нь цээрэлж байгаа байхгүй юу. Алтан араат. Алтан араат гэнэ. Булган сүүлт гэнэ. «Оросоор ярив» Ингэж нэрлэдэг байсан. Дээр үеийн улсууд ухаандаа нэрий нь цээрэлдэг. Чоныг тэгж. Чоно гэхгүй. Алтан араат, булган сүүлт гэнэ. Алтан араат булган. Булган сүүлт гэнэ ухаандаа чоныг. Булган юу? Тийн сүүлөөр нь булган сүүлт гэнэ. Булган сүүлт. Тийн. Тэгж ухаандаа цээрэлдэг. Булган сүүлт. Булган сүүлтэй. Алтан араат гэж нэрлэдэг байсан. «Оросоор ярив» Ухаандаа цээрэлж байхгүй юу мал ахуйгаа яахад нэрий нь тэгж хэлнэ. Алтан араат гэж. Алтан араат тэгээд. Алтан араат булган сүүлт. Булган сүүлт. Ондоо нэр байсан бэ? Танайхаар тийм юм байна уу гэж хоорондоо ингэж асуудаг тийн. Алтан араат булган сүүл ямар байна вэ гэж ухаандаа малаа ингэж бариулдаг болохоор нэрий нь цээрлэдэг байхгүй юу. Чоно гэж дуудахгүй. Тэгээ алтан араат булган сүүлт гэж ярьдагсан. «Оросоор ярив» Ондоо амьтан ондоо амьтны нэрий нь цээрэлдэг бэ? Өөр амьтныг одоо яадгүй. Үнэг, үнэг, баавгай, могой. Үнэгий чинь одоо бас л нэрлэдэг л байлгүй. Гэхдээ үнэг л гэдэг л дээ. Чоныг бол тэгж л цээрлэдэг байсан. Анд ан руу явах үед бас цээрэлдэг үү? Би чоныг агнах явмаар байна тийм юм хэлдэггүй тэ? Үгүй. Дээр үед чинь агнахдаа чимээ гарга, ярьдаггүй байсан улсууд чинь. Чимээгүй. Чимээгүй. Чимээгүйхэн яадаг тэ? Чоно агналаа гээд гарахаар нөгөөдүүл нь алга болчдог гэнэ ээ. «Оросоор ярив» Мэдрэг байдгийм уу яадгийн цээрэлж ярьдаг байхгүй юу. Тэгээд яасан? Тэгээд л гарж хүргүүлж бууддаг байсан байх аа. Одоо мал ахуйд ороод ирэхээр нь үргээдэг байсан байх. Үргээлэг хийдэг байсан даа одоо. Үргээлэг гэдэг чинь одоо ухаандаа ойг самнаж үргээгээд гарахад нь тэр чоно моны чинь дайжуулдаг байсан байх л даа. Алдаг барьдаг тэ. Дээр үед чинь одоо чоно моно авахгүй юм байхгүй байсан ш дээ одоо. Чонын арьс, зурамны арьс, тарваганы арьс гээл авдаг байсан. Сүүлдээ энэ урд хөрштэй болоод тарвагаа дуусаад бугаа дуусаад. Одоо авахаар буга ч олон болжээнэ. Буга гэж мэднэ биддээ? Одоо ийгээл есөн сард дуудаал эхэлнэ дээ уг нь. Одоо тэр минь өсжээнээ Баян-Уулын. Нэг үе бүр үгүй болсон ш дээ. Зах дээр болуул хужаатай хөрштэй нийлээд бүгдий нь урагш нь тарвагаа алж гаргаад мөнгөний төлөө. Одоо дуусаагүй ээ. Дуусан алдаал босоод ирсэн. Одоо бүү л аваасай гэж боджээнэ. Ер тэгээд амьтан хүн гэдэг чинь ер нь. «Оросоор ярив» Мөнгөний төлөө? Тийн мөнгөний төлөө. «Оросоор ярив» Одоо ийгээд нөгөө зах зээл гэж гарлаа ш дээ одоо дээр үеийн. Тэрэнд ороход ингээд энэ урд хөрштэйгээ л түнш болоод ирэнгүүтээ тэр хөршүүд чинь нөгөө мөнгөөр авч ан дуусгасан байхгүй юу. Бид нар амьдрахын төлөө ангаа хийгээл. Мөнгөөр авдаг байсан. Тарваганы арьсы чинь мөнгөөр авна. Бугы ч бас л ингээл эвэр юугий нь авна, сүүлий нь авна. Тэгээд бид нар чинь амьдрах гээд зах зээл эхэлж байсан улсууд чинь ийгэнэ дээ. Одоо бол ийгэхгүй. Одоо олон болж байгаа. Яг дуусдагийн даваан дээр харин хилээ хаагаад гаргахаа болио. Бидний бүгдий нь алаад дуусаа гэдэг байхгүй юу. Яс юман дээрээ би тэгдэг байсан. Бид ийгээд. JBatkhuyag_stories1_13082023_kham_orgl_dji төгсөв. JBatkhuyag_stories1-3_13082023_kham_orgl_zoomh2n эхлэв. Ойлгоо юу? Ойлгоо ойлгоо. Далиен далиена далиенда. Арки уугаа. Арки уугаа. Тийн. Арки уугаа. Тэгээд толгой муу ус уух. «Оросоор ярив» Дүү нар тэгээд ажлаар явж байгаа улсууд. Дорнотын Баян-Уул. «Оросоор ярив» Юу энэ манай бэр энд ажилладаг байхгүй юу. Өнөөдөр яасан чинь өнөөдөр амарсан байна аа. Тэгээд орж ирж байгаа байхгүй юу. За за. Манай бэр энд ажилладаг байхгүй юу. Хоолны газар. Тэгээд ам хатаад жоохон далиендаад ам хатаад ус уухаа ирсэн байхгүй юу тийн. Байхгүй ш дээ. Далиен гэж мэдэх үү, далиендар? Заинде? Архи. Ам хатаа. Тэгээд ус уугаа. Манай нагацын басган байна аа. «Оросоор ярив» Манай нагац ижий энэ тэр чинь хойдох хүн байхгүй юу. Тэгээд би нагац гэдэг байхгүй юу хойд улсуудыг. Тэгээд нагац. Манай нагац ижий чинь хойно тавтааны тавтаан гэж байдаг энэ хойно. Орион орион гэж тэ? Мхн. Тэрнийхээ хамниган хүн байхгүй юу. Хамниган гэж мэднэ ээ? Мхн. Хамниган хүн байхгүй юу. Тэгээд би хамнигадай хэлээ мэдэхгүй. Хамнигандай одоо яагийн. Тэгээд миний нагацын нутаг хойно байдаг. «Оросоор ярив» За дүү нар тэгээд ямар ажлаар явж байна? Бид нар. Ажил ажил ажил. Бид нар. Зураг аваад явна. Бидний ажил бид хамнигаан ёс заншил хэл дуу тийм юм сонирхож байна. Ойлгоо ойлгоо. Судалгаагаар явж байгаа улсууд байна. тийм байна. «Оросоор ярив» «Монголоор биш» Биш л дээ. Хамниган хүн. «Оросоор ярив» За ах аа би танд одоо энэ жоохон юм зүүе. За тэг ээ тэг. За. Та манай чухал зочин учраас. «Оросоор ярив» За Би ийшээ гаръя. Таны «Оросоор ярив» «Оросоор ярив» Таны нэр Батхуяг тэ? Батхуяг. Танай эцгийн нэр? Жамсран. Жамсран. Миний эцэг Жамсран. Та хаана төрсөн бэ? Би энэ хойно Өвөр эрээн гэдэг газар төрсөн хөөн. Энэ одоо энэ хойно нэг юу байх. Орион ч юм уу сум ч юм уу. Тэгээд эрээн эрээн гэж. Эрээн? Эрээн. Эрээн тэрэгний үйлдвэр гэж мод үйлдвэр. Тэнд төрсөн байхгүй юу. Лам малгай гэж уул байх. Эрээн. Эрээн тэнд төрсөн. «Оросоор ярив» Жаран онд тэнд төрсөн. Энд ойрхон. Эндээс ойрхон. Энд одоо ажилчин болоод тэгээд Баян-Уулын нутагтаа л амьдарч байна. Эндээ энд амьдарч байна. төрсөн нутаг Өвөр эрээн хойно. Хилийн хажууд уу? Үгүй үгүй. Ердөө ийшээгээ ойрхон хорин таван хилметр яваа. Хойшоогоо давахдаа хил болно ш дээ тийн. «Оросоор ярив» Ононгийн ферм гэдэг чинь одоо би бас тэнд байсан хүн. Тракторын жолооч хорин долоон жил хийсэн. Газар хагалсан. Тариа тарьсан. Мал харсан. Янз бүрийн ажил хийсээн. «Оросоор ярив» Одоо жаран дөрөвтэй л өвгөн дөө. Жаран дөрөв хүрээ би. Хүүгдүүд том болоол долоо хүүгэдтэй тийн. Хүүгэд Улаанбаатарт, нэг хөвүүн автуус бариад одоо одоо энд ажилдаг манай бэр. Тэрний нөхөр манай хөвүүн байхгүй юу. Автуустай хот хооронд явдаг. Та энэ хүүгэдтэй байдагтө? Өөв? Та тэр энд байдаг күүгэдтэй байдагтө? Үгүй ээ би гэртээ. Автуус тустаа. Автуус манай том хүү энд ажилдаг байхгүй юу. «Оросоор ярив» Хамгийн том нь. Дөрвөн күүгэд хотод байдаг. Хоёр басган таван хөвүүнтэй хүн дээ. «Оросоор ярив» Одоо энд ажилдаг манай бэр Хөвсгөлийн бэр. Энд тогооч хийдэг. Манай хөвүүн болохоороо хот хооронд явдаг автобустай. Батболд гэж миний хамгийн том хүү минь байгаа. Энд ажилдаг байхгүй юу. Та та хамнигаан хэл мэднэ үү? Хамниган хэлээ мартаа бидээ. Мартаа бидий. Мэддэг байсантө? Одоо тэгээд ярьдаг хөгшчүүд л байдаг байсан. Хөгшдүүд байхгүй болохоор хэл байхгүй болоод хөгшчүүдтэй ярина аа эвлэрнэ. Мэднэ шүү. Тэгээд яг мэдэхгүй дээ. Танай ижий ав хоёр хамниган хэлтэй байгаагө? Манай ав л хамниган хүн. Ижий бол халха. «Оросоор ярив» Тийн нагац ав минь халх хүн байхгүй юу. Тэгээд нагац ижий минь хойно давтааны хамниган хүн байсан. Нагац. Хойд нагац ижий. Эмээ эмээ эмээ тийн эмээ. «Оросоор ярив» Хойноос орж ирсэн хөгшин байсан. «Оросоор ярив» Дээр үед одоо нөгөө бас нэг нааш цаашаа явдаг байсан үеэр гаргаж ирсэн хөгшин байхгүй юу. Ахайтайгаа гарч ирсэн гэж ярьдгийн. Ахай ч бурхан болоо. «Оросоор ярив» Дээр үед чинь одоо нөгөө юу гэж байгаа бидээ нөгөө юу билээ? Дээр үед чинь нөгөө хэлмэгдлийн үед ингэж орж гарч байгаа бидээ. Тэхэд орж ирсэн хөгшин байхгүй юу манай нагац ижий. Тийн энд ирээд тэгээд олон хүүхэдтэй болоо тийн. Манай ижий халх. Нагац ав минь халх хүн. Манай нагац ижий хамниган хойд. Хойноос ирсэн. Хойноос ирсэн. «Монголоор биш» Тийн хойноос оросоос орж ирсэн. Нагац ижий минь ахайтайгаа орж ирсэн гэж ярьдаг. хил давж ирсэн гэж ярьдаг нагац ижий минь. Нагац ижий тань хамниган хүн байгаагө? Хамниган хүн байхгүй юу. Одоо энэ хойд юуны. Хамниганаар ярьдаг байгаагө? Ижий бүр ярьдаг байсан. Тэхэд миний хэл бас байдаг байсан. Тэгээд нагац ижий байхгүй болоод хэлээ мэдэхээ болио. «Оросоор ярив» Хамниганаар тийн тийн. Та бага байхад тэгээд нагац ижийтэйгээ хамнигаанаар ярьдаг уу? Тийн нагац ижийтэйгээ хамниганаар. Би тэнд өссөн байхгүй юу ухаандаа. Нагац ав нагаж ижий хоёр дээр хүн болсон. Залуу ав ижий миний төрсөн ав бол хамниган хүн байсан. Төрсөн ав хамнигаан. Хамниган хүн. «Оросоор ярив» Тэр нөгөө манай нагац авын чинь нагац аав чинь монгол хүн байсан. Тэрнээс гарсан манай ижий байсан. «Оросоор ярив» Тийн манай ижий чинь одоо тэгээд нөгөө эцэг юу болохоороо тэгээд халх гэж явж байхгүй юу эцгээрээ. Тэхээрээ нагац ижийгээрээ хамниган бид нар чинь хамниган улсууд. Манай нагац аав миний төрсөн аав ч хамниган хүн байсан. Тийн хамниган хүн байсан. Тэр хамнигаанаар ярьсан бэ? Ярьсан тийн одоо бурхан болоо бидээ. Тэр үед ярьдаг байсан. Одоо ч бүр сүүлдээ одоо бүгд л ийгээл энэ тал руугаа ороол тэгээл настангууд нь явангуут бид нар хэлээ мэдэхээ болио. Аавын ав ижий хоёр хамниган хүнүүс. Хамниган хүн байсан. Нагац ижий миний хамниган, миний төрсөн ав хамниган хүн байсан. Төрсөн авын ижий ав хоёр хамниган хүн байгаагө? «Оросоор ярив» Тэгээд тэр манай нагац ижий чинь хамниган хүн, миний төрсөн болохоороо бас юу хамниган хүн. Тэгээд нагац өвөө болохоороо халх хүн байсан. «Оросоор ярив» Манай хамниган хөгшинтэй суугаад хойноос орж ирээд хоёр хүүхэд гаргасан. Нэг охин нэг хөвүүн. Тэхээрээ тэр чинь нөгөө халх гэж явдгийн байна ш дээ, нөгөө бичгийнхээ юугээр. Нагац ижий бол жинхэнэ хойноос хамниган хүн. Танай бага байхдаа танай ижий аав хоёр тань «монголоор биш» байгаагө? Бага байхад намайг тэнд орхисон. Тэгээд би нагац ижийтэйгээ хамниганаар ярьдаг байсан. Нагац ав тань «монголоор биш» байгаагө? Нагац ав бол жинхэнэ халх хүн. Сүхбаатар. Тэгээд сугтаа байхдаа ямар кэлээр харилцдаг байгаагө? Ер нь тэгээд хоёулаа ярина. тэгээд нагац ав мундаг л халх хэлтэй. Яг хоорондоо бас яахаараа хэл нь өөр болдог юм байна тийм байсан. Яг цэвэр ч биш. Халх ч биш, бас хамниган тал орно. Хамниган хэл орно. Тийм л амьдардаг улсууд байсан даа. Нагац ижий бол жинхэнэ хамниган хүн байсан. Яг л ярина, хэлээрээ. Тэгээд нагац ав халх хүн чинь бас ярийшдээ. Тэхдээ яг цэвэр ярихгүй ч гэсэн бас нэг дор байгаа улсууд чинь хэлээрээ бас ярилцана. Та нагац ижийгээ өмбөө гэж нэрлэдэг үү? Өмбөө өмбөө яаг яг. Хамниганаар өмбөө гэдэг байхгүй юу. Яг ярьж байна тийн өмбөө. Өмбөө тэгээд. Өмбөө өмбөө. Нагац авыгаа өвөө. Өвөө. Өвөө. Өвөө гэнэ. «Оросоор ярив» өмбөө өвөө. Өмбөө өвөө. Тэд тэгээ таныг түүний зээ яаж нэрлэдэг вэ, хамнигаанаар? Би зээ хүү нь болж байгаа байхгүй юу тийн. Хоёр хүүхэдтэй. Зээ хүү. Зээ хөвүүн. Охиноос нь гарсан хөвүүн байхгүй юу. Зээ хөвүүн. Тийн охиноос нь гарсан. «Оросоор ярив» Манай манай төрсөн ав бол бас хамниган хүн байсан. Тэгээд нагац ав өвөө хоёр өмбөө өвөө хоёр дээрээ өссөн байхгүй юу, ийм багаасаа ийм байхдаа л ирсэн гэсэн. Тэрэн дээрээ өссөн болохоор тэр өмбөөнгөө хэлээр ярина шүү дээ хамниганаар. Өвөө бол халх хүн байсан. За тэгэгтий. Күүгөө гэж хэлдэг үү? Айн? Күүгөө гэж хэлдэг байсан бэ? Күүгөө гэдэг байсангө? Күүгоо тийн. Күүгоо гэх тийн. Энэ чинь одоо күүгоо гэдэг чинь одоо миний хүү гэсэн үг юм даа. Миний хүү күүгоо гэж тийн. Күүгэн күүгэн күүгоо гэж хамниганаараа ярьдаг хөгшин байсан. Күүгоо күүгоо. «Оросоор ярив» Тийн нагац ижий минь күүгоо гэж байсан. Тэр чинь хамниган хэл юм шиг байгаа юм. Тэгээд хэл гэдэг чинь ухаандаа ингээд яг цэвэр мэдэхгүй тэ. Хойтон та нар манай юунууд чинь болохоороо бас хамнигадууд нь өөрөөр ярина, орос тал руугаа. Хэдэн үг хэлнэ орос үг болно. Манайхан болохоороо хэдэн үг хэлнэ монгол тал руугаа болчиж байхгүй юу. Хэл нь ингээд дундаа. «Оросоор ярив» Цэвэр биш. Цэврээр ярьдаг хүн л байхгүй л дээ. За гэхдээ би хамниган. Хамниган мөртлөө бас ингээд монгол тал руугаа ер нь. Хойд тал болохоороо орос үг ороод явчихгүй юу. Ганц нэг үг ороод байдаг хамниган мөртлөө. «Оросоор ярив» Тийн нөгөө хэллэг гэдэг чинь байгаа байгаа газраараа тэ? Монголын хамнигадууд бас өөр ярина. монгол тал руу хэл нь их орно. Оросынх нь мэдээж орос хэл орно. Тийм л байдаг юм. Тэрүүгээрээ л ялгаатай юм билээ. бүгд л адилхан ярина. Та хойд хамнигасуудтай ярьж. Хойд хамнигадууд ярихаараа бол орос тал руугаа ихэнх нь ороод ярина. тийн орос хэл ордог байхгүй юу. Бид нар болохоороо монгол тал руугаа монгол хэл орно. Ингэхээрээ яг дундаа юу болчиж байгаа тийн. Яг цэвэрээр ярихгүй. Тэгсэн мөртөө бас хэллэг нь ингээд ондоо ингээд. Орж гараад нэг монгол хэл ороод нэг хамниган хэл ороод. Одоо сүүлдээ ингээд бид нар чинь бараг л монгол болоо л дээ. Дээр үеийн хүүгсүүд чинь ярьдаг байсан байхгүй юу. Ахай, та тэр хойд хамнигасуудтай ярьж үзөөтө? Үзсэн. Тэгээд ямар бие биеэ сайнаар ойлгодог байгаагө? Тэд нар чинь манайхаа бодвол сайн ярьдын билээ. эхдээ ихэнх нь орос хэл ороод байлээ. Би ярихдаа ихэнх нь монгол хэл ороод байхгүй юу. Хоорондоо ингээд яг цэвэр ярьж баркүй байлээ. Тэгээд яг ингээ яриад байхад хэл эвлэрдэг юм аа ярьдаг юм билээ бас. Гэхдээ яг цэвэр ярихгүй л дээ. Холимог л байгаа. Ринчинбүү гэж хэл ухааны доктор байсан. Тэр хүн чинь одоо шууд хэлээ мэддэг монгол хэл хүн байхгүй, хэлээ мэддэг хамниган хүн байхгүй. Хэлээ мэддэг буриад хүн байхгүй гэж ярьдагсан. Хэл ухааны доктор өвгөн байсан. «Оросоор ярив» Ринчин Бямбааев гэж та нар хэл ухааны доктор. «Оросоор ярив» Одоо Бямбааев гуай чинь Цэдэнбал гуайн аминд их орсон хүн гэж байгаан. Цэдэнбал гэж байгаа ш дээ, Юмжаагийн Цэдэнбал. Тэр хүн чинь орос хэл мэддэг, олон арван гурван улсын хэл мэддэг Бямбааев гэдэг чинь зургаан орны хэлээр яг өөрийн хэл шиг ярьж чаддаг хүн байсан гэж ярьдаг. тэхэд нөгөө гадаадаас хүн ирэхэд нөгөөдөх чинь хог шүүрдээд явж байх гэнэ. Энэ одоо ямар хачин нөхөр вэ одоо гадаадын хүн ирээд байхад шууд бүгдийн хэлээр цаана орос байна. Бүгдий нь мэндэлж байна гэнэ ш дээ. Күэ энэ монгол ямар агуу улсууд вэ. Монгол чинь бүх орны хэлээр бүх хүний хэлээр ярьдаг. тэхэд Бямбааев гуай чинь ийм мундаг хүн байсан. Олон хүн арван гурван хүн улсын хэлийг мэддэг, хэлээр ярьдаг Ринчин Бямбааев гэж тийн. «Оросоор ярив» Дээр үеийн юм. Хэл ухааны доктор байсан. Тэхэд бол ердөө зургаагий нь бол ердөө яг өөрийн хэлээр ярьж чаддаг. Бусды нь тэгээд ярина биддээ. Тэгээд танай төрсөн аав ямар омог? Сартуул хамниган байсан. Ямар? Сартуул. Сартууд. Сартуул. Аан сартуул. Сартуул. Шартуул? Сартуул. Сартуул. Омог нь байхгүй юу. «Оросоор ярив» Ургийн омог нь сартуул гэж сартуул сартуул. «Оросоор ярив» Сартууд ч гэдэг сартуул ч гэдэг. Тийм омгийн хүн байсан миний төрсөн аав. Танай нагац ээж ямар омогтой? Нагац эжий бас тэр хойдох бас сартуул байсан. «Оросоор ярив» Сартуул тийн. Тэгээд манай ав ч бас сартуул. Сартуул гэж ярьдаг. сартуул гэдэг чинь бас халхаар бас байдаг юм байна тэ? Ойролцоо халхын. Халхад байгаа буриадад бас сартуул байгаа. Хоорондоо олон омог байдаг. Ухаандаа тийн. Нэг л хамниган гэхэд чинь одоо би хамниган байлаа би хамниган байлаа. Омог нь өөр. Тийм байхгүй юу. Дотроо олон янзын юу байх. Одоо нөгөө халхаар бол захчин өөлд дөрвөд гээд ярьдаг. Яг тэрэн шиг бас л ийм олон омогтой. «Оросоор ярив» Дотроо тийн хамниган онч хамниган. Дотроо олон омог байдаг байхгүй юу. Хамниган тэхдээ би өөр хамниган. Омог нь өөр болдог байхгүй юу. Нөгөө нэг баруун халх шиг дөрвөд юу гэж ярьдаг биддээ. Дөрвөд захчин өөлд гээд тэрэн шиг бас манай омог чинь их олон юм билээ дотроо. За ах аа танай бага байхдаа танай өмбөө өвөө хоёр өмбөө тань ямар хамниган үг хэлж байгаагө? Та энээнийг сананагтө? Санана аа. Би тэрэнд өссөн хүн чинь саналгүй яахав. Ямар үгнүүд байгаа вэ, хамниган үгнүүд? Жишээ. Тийм үгнүүд одоо бага байхад бол мэддэг байсан. Одоо настангууд явснаас хойш хамниган хэлээр ч ярихаа болио. Ер нь ярина даа манай нагац ижий хамниганаараа л ярина. нагац ав болохоороо халхаар ярина. Хамниган кэл халх кэлээс ямар ялгаатай вэ? Халх хэлээсээ ялгаа байлгүй яахав. Ямар ялгаа байна вэ? Одоо яриа энээ тэр юу бол өөр л дөө. Ялгаа байна гэж би боддог доо би. Халх хүн өөр ярина хамниган хүн өөрөөр ярина. хамниган болгон бас өөр юутай дотроо би хамниган байвал бас өөр хэллэг нь ороод ирсэн. Одоо тэр хэллэг одоо мартаа. Нагац ижийтэйгээ болохдоор ярьдагсан. Манай өмбөө ч жинхэнэ хамниганаар ярина ш дээ. Күүгаа гээл. Күүгмэр гэх л дээ. Одоо бараг бид нар чинь настангууд явснаас хэлээ мэдэхээ болио. Унаажина унаажина үг мэднэ үү? Унаажина. Унаажина унаажина кэлдэг байгаагө? Басган бацган. Манай нагаж ижий эмэгтэйгий нь юу гэж ярьдаг байлаа даа. «Оросоор ярив» Лав л бид нар чинь эгчийгээ эчихө гэдэг байсан. Эчикө гэдэг чинь хамниган эгч гэсэн үг байхгүй юу. Эчикө. Эчикө. Тийн эчикө гэдэгсэн. Эчикө энэ эгч. Тийн эгч. Эгчийгээ тэгж ярьдаг байсан. Бага байгаа тэгж мэджийнэ. Тэгээ нагац ижий минь жинхэнэ ярина л даа. Тэгээ биднийг болохоор бас өөрөөр ярьдаг. Ахай хүнийг яаж нэрлэдэг байгаа вэ? Ахайг юу гэдэг байлаа хамниганаар чинь. За лав л эгчийгээ эчикө л гэдэг байсан. Ахай бол бид нар ахай л гэж дууддаг байсан. Бүр багаасаа ахай л. «Оросоор ярив» Тийн ахай ахай л гэнэ. «Оросоор ярив» Ер нь тэгээ шулуухан ярихад ёстой хэлээ мартаад байна. Мэдэхгүй байна. Багад байхдаа нагац ижий минь байхад завгүй ярьдагсан. Тэр минь хэлээ тавихгүй яг хэлээрээ ярина. Тэр үед хамниган хүүгэд энд олон байдаг байгаагө? Ер нь нэлээн байсан шүү настангууд. Одоо байкүй болоод дандаа залуу сүрэг болоод одоо тийн хэлээ мэдэкээ тийн. Тэгээд омог нь болохоор хамниган сартуул хамниган. Тэгээд хэл нь нөгөө ийшээгээ ороод. Өшөө ямар омгийн хамнигасууд энд байдаг вэ? За байз энд чинь миний мэдэх чинь үзөөн хамниган гэж байдгийн. Хасаг хамниган гэж байдгийн. «Оросоор ярив» Халс хамниган, хорийн хамниган гэж байх. Хорь гэж хорь чинь өөр юм буриад тал руугаа. Тэгээ ер нь хамниган тал руугаа даа. Дадал руу чинь бас нэлээн хамнигадууд байсан. Үгүй болсон байна лээ өнөө настангууд нь ярихаа болиод дандаа залуу улсууд. Дадалд манай Баян-Уулд тэгээд ер нь ийшээ бол дандаа халх болно доо. Та ан хийсэн үү? Өөв? Ан хийсэн үү? Ан? Ан ан хийж байсануу? Өө би ч одоо анчин хүний хүү. Манай төрсөн ав чинь анчин хүн байсан. Одоо ч ингээд хоёр нохой уяатай. Намар болоход гахай нохой бариулна. Ан хийчихнэ анчин хүн. Тарвага буудна. Бүх л юм хийнэ. Ямар ан агнадаг? Одоо би бол одоо манай ав ч одоо янз бүрийн ан агнадаг. Миний мэдэхээс одоо буга, гахай, тарвага, тийн цагаан зээр, бор гөрөөс гээл иймэрхүү л ан хийдэг дээ. Бор гөрөөс? Бор гөрөөс гэдэг чинь одоо хөвчин бор гөрөөс гэж хангайн. «Оросоор ярив» Цагаан зээр гэдэг чинь талын талын гөрөөс байхгүй юу цагаан зээр. «Оросоор ярив» Хөвчийн гөрөөс гэхээрээ тэр бор гөрөөс. «Оросоор ярив» Тийн бор гөрөөс гэдэг чинь хөвчийн уулны. Хөвчийн. Хангайн гөрөөс. «Оросоор ярив» Талын гөрөөс болохоороо цагаан зээр гэж байдаг. Хонь ямаа шиг. Цагаан зээр. Цагаан зээр талын гөрөөс. Цагаан зээр. Талын гөрөөс цагаан зээр. Зээр гэж. Цагаан зээр. Яг үнэн цагаан зээр. «Оросоор ярив» Маш олноороо байдаг. Тэгээд нөгөө намаршаад ирэхээр ийгээд намаршаад ирэхээр тэр цагаан зээр чинь хөвчилнө хангайлна. Тэгээд зун болохоор тал руугаа гарч төлөө авна. Маш олноороо явна шүү дээ цагаан зээр гэдэг чинь сүргээрээ. Тэгээд сүүлийн үед бүр хойшоо бүр орос гардаг болсон хангай руугаа. «Оросоор ярив» Тэгээд зун болоход ийгээд урагшаа гарна. Урагшаагаа гарна талын одоо цагаан зээр гэдэг чинь талын гөрөөс. Бор гөрөөс гэдэг чинь жинхэнэ одоо хангайн амьтан. Хангайдаа л байна. Тал руу гарахгүй ш дээ ууландаа л байна. Хамниган анчин ан хийдэг үед юу хэлдэг байсан бэ? Ан ан ангийн өмнө ангийн хойш юу хийдэг байсан бэ? Би юу яасан. Юу хийдэг байсан бэ? Хүүхэд байгаад одоо юу оюутан байхав дээ. Курст таракторын жолооч болоод тариа тарьж явлаа. Трактор комбайн бариад тийн. Тэгээд сүүлчийн нутгаа очиж мал харсан даа. Одоо хойноо. Одоо нөгөөдөх балиаг. Би хорин долоон жил трактор комбайн барьсан хүн. Тариа тарьсан тийн. Хадлан бас хадлан хаддаг байсан. Тэгээ энэ манай хойд талын нутаг Онон голоор чинь одоо манай хөршүүд чинь хадланд ирдэг байсан трактортой. Монголд хаддаг байсан. «Оросоор ярив» Тийн тэгээд ах дүү шиг орж гарна. Архи мархиа хувааж ууна. Мундаг л байсан даа. Одоо зах зээл болоод манай хөршүүд орж ирэхээ болиод байна. Өмнө ингэж манайд ирж хадлангаа авна. Малтай бас орж ирдэг байсан. Хойд хөрш минь малаа оруулж ирээд малладаг байсан монголд. Одоо зах зээлээс харин ирэхээ болио. Хойшоогоо малтай ш дээ. Тэгвэл танай танай төрсөн аав анчин хүн байсан талаар. Анчин хүн. Тэр агнуурдаа гарахын өмнө дараа нь ямар ёс заншил ийм юм кийдэг байсангө? Анчин хүн чинь тэгээд бас юм байх байх бас. Заншил байх. Тэрийг бол одоо сүүлийн үед мэдэхээ болиод байгаа. Манай аав ч бас алах ангаа ална агнадаг. Анчин хүн бас нэг андаа бас тэ хайралж хамгаалдаг харснаа буудахгүй. Хэрэгцээнийхээ юмы авна. Тийм л байна. Манай авын ахай Сундуй өвгөн гэж байсан. Ийгээд болиход л чоно гэж байна ш дээ одоо. Гүйгөөл ирдэг байсан. Ульдаг ульдаг хүн байсан. Эрүүл бууддаг ухаандаа чоныг. Өөртөө нь адилхан дугараад ирэнгүүт гүйлдээд ирнэ биддээ. Тэгж агнадаг хүн байсан манай авын ахай нь. «Оросоор ярив» Тэгж ан хийдэг байсан. Одоо тэгээд нөгөө. Ульдах гэж юу вэ? Ульдах чоно. Уучлаарай жаахан ойлгоогүй. Тэгээд таны авын ах чоно агнадаг тэ? Тийн авын ахай нь чоно ирүүлж бууддаг хүн байсан. Улиад чоно улина биддээ? Гүйж ирээд бууддаг хүн ахай нь. «Оросоор ярив» Манай ав бүгд анчин. Анчин удам байхгүй юу. Насаараа ан хийсэн тийн тийн. Тэгээд бид нар дараагаар нь ингээд. Тэр танай аавын ах үү үү чоно ирсэн. Гүйгээл ороод ирнэ. Ёстой аймар. Бидний улихад чоно гүйгээд алга болсон байдаг. Тэр өвгөний улихад гүйгээл ороод ирнэ. Бас нэг. Тэр улиадаг. Чоныг дууддаг тэ? Чоныг дууддаг хоолойгоороо дууддаг уу? Хоолойгоороо. Тэгээд тэр хамаагүй хүн дуудахад чоно ирэхгүй ш дээ. Бас авьяас биз тийн. «Оросоор ярив» Ямар авиа гаргадаг байгаа вэ? Одоо мэдэхгүй. Бидний улихад загнадаг байсан. Та нар ердөө ердөө чадахгүй байна. Тэгж ульдаггүй юм. Тэгээд би ердөө ард нь хүүгэд хараад суудаг байсан. Нэг ч гоё биш намуухөөн улина. Тэгээд байна. Тэгсний дараагаар нэг улихад хажууд ирээд шаагилдаад. Тэгээд чоныг ирүүлдэг л хүн байгаа манай авын ахай. Чоно ирүүлдэг хүн «Оросоор ярив» За тэгээд чоно ирэхэд нь пад гээд бууддаг хүн байсан. Манай ав тэгж чадахгүй. Зүгээр аваараа бусад ан хийнэ. Тарвага марвага гахай махай бүгдийг хийнэ. Марав яасан, Марав яасан? Марав ирүүлдэг хүн байсан. Манайхан чинь одоо мараа сайн мэдэхгүй. Хойтуул их мараа хийдэг. Бүг бүг. Мараа гэж ухаандаа одоо ингээд хужир гэсэн үг байхгүй юу. Мараа байдаг ш дээ манай энээгээр. Тэрэнд ордог байхгүй юу. Дээр үеийн өвгөчүүл тэгж алдаг. Өнөө бол тийм юм байхгүй. «Оросоор ярив» Мараа гэж одоо тийн ухаандаа хужир л байхгүй юу. Тэрэнд одоо ингээд яг ногооны үеэр зун яг алдаг байхгүй юу. Бороо нойтон үед долоочдог. Тэрийг мараа гэдэг байхгүй юу. Тэрэн дээр манай хойтуул чинь ийгэж ан хийдэг байсан байх өө. Баавгай ан хийдэг үү? Баавгайг л би одоо дуулахаас биш хараагүй. Хойшоо л байдаг байх Сибирь руугаа. «Оросоор ярив» Нэг жил орж ирсээн. Манай энээгээр дүүрэн орж ирээл одоо юу болсон гэсэн Сибирийнхэн бүгд гал болоод тэгээд идэх хоол нь хомсдоод ирсийм байх өө. Энэ рүү ирэхээрээ нөгөө хөвчийн амьтан ангаа барьж чадахгүй. Нөгөө ширэнгэн ойд барьдаг юм чинь. Тэгээл яагаад одоо бөөн орж ирээл буцаад явсан уу бүгд алга болсон. Тал руу гарахаараа ан хийж чадахгүй. Тийн нөгөө хөвчийн ойд байдаг амьтан. Тэгээл нэг үзэгдөөл алга болсон доо. Жимс ногоо их иддэг. Жимс ногоо их ургасан үед бас ганц хоёр баавгай ирдэг. Жимс ургаагүй бол ирэхгүй. Жимс ногоо иддэг амьтан юм шиг байгаамаа. Тэгээл ер нь ерөнхийдөө хойшоо тэр бөглүү ширэнгэн ойдоо л амьдрахаас биш тэрэндээ л ангаа барихаас ийшээ гарахад тал болчидгиймуу. «Оросоор ярив» Тэгээд заримдаа чонын нэр цээрэлдэг. Тийм юм байна уу? Цээр байна уу? Дээр үеийн улсууд чинь нэрээр нь хэлэхгүй алтан араат гэж ярьдаг байсан манай настангууд дээр үед алтан араат гэж. Алтан араат. Нэрий нь цээрэлж байгаа байхгүй юу. Алтан араат. Алтан араат гэнэ. Булган сүүлт гэнэ. «Оросоор ярив» Ингэж нэрлэдэг байсан. Дээр үеийн улсууд ухаандаа нэрий нь цээрэлдэг. Чоныг тэгж. Чоно гэхгүй. Алтан араат, булган сүүлт гэнэ. Алтан араат булган. Булган сүүлт гэнэ ухаандаа чоныг. Булган юу? Тийн сүүлөөр нь булган сүүлт гэнэ. Булган сүүлт. Тийн. Тэгж ухаандаа цээрэлдэг. Булган сүүлт. Булган сүүлтэй. Алтан араат гэж нэрлэдэг байсан. «Оросоор ярив» Ухаандаа цээрэлж байхгүй юу мал ахуйгаа яахад нэрий нь тэгж хэлнэ. Алтан араат гэж. Алтан араат тэгээд. Алтан араат булган сүүлт. Булган сүүлт. Ондоо нэр байсан бэ? Танайхаар тийм юм байна уу гэж хоорондоо ингэж асуудаг тийн. Алтан араат булган сүүл ямар байна вэ гэж ухаандаа малаа ингэж бариулдаг болохоор нэрий нь цээрлэдэг байхгүй юу. Чоно гэж дуудахгүй. Тэгээ алтан араат булган сүүлт гэж ярьдагсан. «Оросоор ярив» Ондоо амьтан ондоо амьтны нэрий нь цээрэлдэг бэ? Өөр амьтныг одоо яадгүй. Үнэг, үнэг, баавгай, могой. Үнэгий чинь одоо бас л нэрлэдэг л байлгүй. Гэхдээ үнэг л гэдэг л дээ. Чоныг бол тэгж л цээрлэдэг байсан. Анд ан руу явах үед бас цээрэлдэг үү? Би чоныг агнах явмаар байна тийм юм хэлдэггүй тэ? Үгүй. Дээр үед чинь агнахдаа чимээ гарга, ярьдаггүй байсан улсууд чинь. Чимээгүй. Чимээгүй. Чимээгүйхэн яадаг тэ? Чоно агналаа гээд гарахаар нөгөөдүүл нь алга болчдог гэнэ ээ. «Оросоор ярив» Мэдрэг байдгийм уу яадгийн цээрэлж ярьдаг байхгүй юу. Тэгээд яасан? Тэгээд л гарж хүргүүлж бууддаг байсан байх аа. Одоо мал ахуйд ороод ирэхээр нь үргээдэг байсан байх. Үргээлэг хийдэг байсан даа одоо. Үргээлэг гэдэг чинь одоо ухаандаа ойг самнаж үргээгээд гарахад нь тэр чоно моны чинь дайжуулдаг байсан байх л даа. Алдаг барьдаг тэ. Дээр үед чинь одоо чоно моно авахгүй юм байхгүй байсан ш дээ одоо. Чонын арьс, зурамны арьс, тарваганы арьс гээл авдаг байсан. Сүүлдээ энэ урд хөрштэй болоод тарвагаа дуусаад бугаа дуусаад. Одоо авахаар буга ч олон болжээнэ. Буга гэж мэднэ биддээ? Одоо ийгээл есөн сард дуудаал эхэлнэ дээ уг нь. Одоо тэр минь өсжээнээ Баян-Уулын. Нэг үе бүр үгүй болсон ш дээ. Зах дээр болуул хужаатай хөрштэй нийлээд бүгдий нь урагш нь тарвагаа алж гаргаад мөнгөний төлөө. Одоо дуусаагүй ээ. Дуусан алдаал босоод ирсэн. Одоо бүү л аваасай гэж боджээнэ. Ер тэгээд амьтан хүн гэдэг чинь ер нь. «Оросоор ярив» Мөнгөний төлөө? Тийн мөнгөний төлөө. «Оросоор ярив» Одоо ийгээд нөгөө зах зээл гэж гарлаа ш дээ одоо дээр үеийн. Тэрэнд ороход ингээд энэ урд хөрштэйгээ л түнш болоод ирэнгүүтээ тэр хөршүүд чинь нөгөө мөнгөөр авч ан дуусгасан байхгүй юу. Бид нар амьдрахын төлөө ангаа хийгээл. Мөнгөөр авдаг байсан. Тарваганы арьсы чинь мөнгөөр авна. Бугы ч бас л ингээл эвэр юугий нь авна, сүүлий нь авна. Тэгээд бид нар чинь амьдрах гээд зах зээл эхэлж байсан улсууд чинь ийгэнэ дээ. Одоо бол ийгэхгүй. Одоо олон болж байгаа. Яг дуусдагийн даваан дээр харин хилээ хаагаад гаргахаа болио. Бидний бүгдий нь алаад дуусаа гэдэг байхгүй юу. Яс юман дээрээ би тэгдэг байсан. Бид одоо ийгээд мөнгө болж байгаа юмыг амьдрахын төлөө алж байгаа. Таанууд ангаа хамгаалъя гэвэл хилээ хаа. Бүү гарга. Тэгвэл хүн алахгүй ш дээ тэ? Хэрэгцээгээрээ бас ингээл буудаал алдын. Тэхэд чинь нөгөө аюултай их мөнгө олно хужаа нар чинь. одоо ингээл баахан мөнгө авчраал тэгээд арьс авна. Тэгээд бид нар чинь мөнгөнөөс болж бүгдий нь алаал нэлээн муудуулсан даа. Одоо бол авахаа болиод амар байна аа. Тэгээд та бага байхад энд энэ нутагт хумуус зөмөгеөнд суудаг уу? Зөмөгеө. Юу гэнэ? Зөмөгеө гэж. Зөмөгеө гэж мэддэг үү? Зөмөгеө гэдэг чинь одоо нөгөө юу одоо халхаар бол юу билээ дээ? Отог гэж ярьдаг. ууландаа барьдаг. Отог барьдаг. Одоо энэ хойд тал бол ердөө тэр ам болгонд тийм зөмөгеөтэй. Тэндээ очиж ангаа хийнэ. Манайд тийм юм байхгүй. Орос руу бол ерөөсөө бүүр тэр тэр ч бүр ингээд одоо мараа гэж ярина биддээ. Тэрэн дээрээ хүртэл ингээд байшин савтай. Бүр аман болгоны эхэнд. Тэхээр тэр л бүтэн хагас сайнаар очиж агнана. Өөр анчид тэнд ирэхгүй. Бүгд ам болгонд байдын билээ ш дээ. Манайхан тийм юм байхгүй. Анчин гэр яаж нэрлэдэг вэ? Бид нар чинь яваал агнана. Хөдөө отоглоол хононо. Өөр юм байхгүй. Хойд бол ам болгондоо эзэмшил газартай. Тэгээд тэр бүтэн хагас сайнаар очиж ангаа хийнэ. Тэгээд тэр зөмөгеө нь бэлэн байх. Тэгээд ер нь тэнд өөр амьтан очихгүй. Манайхан яахав дээ халт гараал ийшээ ангаа хийвэл хийгээд тэгээд. «Оросоор ярив» Хөдөө хээр хоноол явна. «Оросоор ярив» Манайхан. «Оросоор ярив» Гахай байвал бодон байвал. Байгаа. Тэгээд нэг жилтэй гахай, хоёр жилтэй гахай яаж нарлэдэг вэ? Та мэднэ үү? Юуны гэнэ? Энэ гахай байдаг ш дээ. Нэг настай. Нэг настай, хоёр настай гахайг яаж нэрлэдэг вэ? Та мэдэх үү? Сайн мэдэхгүй байна аа. Насаараа л байдаг байх аа. Торойгоос авхуулаад цацар гээд тэгээд цацарын дээд тал нь болохоороо. Цацар. «Оросоор ярив» Ах нь болохоороо хадаргаа гэж бодныг хэлдэг. Мэгзий нь юу гэдэг билээ дээ? Хадаргаа бодон гээл тэгээл бүдүүрдгийн. «Оросоор ярив» Одоо торой гэж торойны ах нь цацар гэдэг байхгүй юу. «Оросоор ярив» Гахайн цацар. Тэрний дээд тал болохоороо одоо тэгээд тэр хадарга гэхээр ухаандаа эр бодонгий нь хэлж байгаа байхгүй юу. Мэгж болохоороо. «Оросоор ярив» Хадаргаа бодон гэж. Хадаргаа бодон «Оросоор ярив» Тэгээд. Мивш байвал? Мивш. Мигж гэдэг нь одоо эмий нь ярьж байгаа байхгүй юу. Мигж. Мигж одоо тэгээл тэр. «Оросоор ярив» Эмий нь ярьж байгаа байхгүй юу мигж гэдэг нь. За тэгээд мигж одоо нас нь юу билээ? тэдэнтэйгээ ойролцоо л байдаг л даа. Ухаандаа эрий нь болохоороо хадаргаа бодон, цацар гэдэг нь ухаандаа тооройн ах нь ингэж ярьдаг. тэхээрээ тэд чинь бүгд л адилхан насны л болоо. Бүгдий нь би сайн мэдэхгүй байна аа. Торой цацар гэдэг нь ухаандаа тэр гахайн юу байхгүй юу бодонгийн юу. Хадаргаа бодон болохоороо залуу бодон. Тэгээд дээшээгээ болоод ирэхээр бүдүүрээд яваад өгнө. Та бага байхад тэгээд энэ муур шиг буур шиг тийм юм байсан бэ? Морь шиг борь шиг энэ гутал. Ямар юм аа? Моршик? «Оросоор ярив» Пооршиг пооршиг гэж ийм гутал байгаагө? Одоо тийм. Тусгай гутал. «Оросоор ярив» Танай жа байхдаа танайх юу иддэг байгаав? Юугээр хооллодог байгаа вэ? Бид ч одоо тэгээд мал ахуйгаа маллана. Угийн тэгээд ан хийгээд ангийнхаа махыг хэрэглэдэг. Өнөө ч хэрэглэнэ. Бор гөрөөсөө алаад тэгээд бор шөлөө угаа л. «Оросоор ярив» Малаа маллаал малынхаа мах шөлийг. «Оросоор ярив» Анчин хүн ангаа хийгээд ангийнхаа махыг хэрэглэнэ. Ерөөсөө ан хийгээл тэрнээсээ. Тэгээд хүнсэндээ хэрэглэдэг. Тэр бор бор шөлнөөс гадна. Ийгээд бор шөл ууна шүү дээ. Хойдох хангайн улсууд чинь борыгоо буудна. Тэгээд тэргүүрээ бор шөл хийнэ. Бууз хийнэ. «Оросоор ярив» Тэгж хэргэлдэг хангай. Тэгээд тэр ангийн дотры нь бас иддэг байгаагө? Дотор нь. Дотор тэр гэдэс юм. Үгүй ээ тэрийг хэрэглэхгүй. Хаядаг уу? Мал шиг ингэж арилгаад иддэг биддээ. «Оросоор ярив» Гэдсий нь гаргаад махы нь иднэ. Махнаас нь ямар ондоо хоол хийдэг байгаав? Махаар нь одоо янз бүрийн хоол хийнэ ш дээ. Ямар л бол ямар хоол. Бууз мууз гээл голцуу тэгээд. «Оросоор ярив» Бууз гэж одоо монголын жинхэнэ одоо нарийн хоол байхгүй юу. Тэгээд ямар бол ямар хоол хийнэ. Шүл хийнэ, цуйван хийнэ одоо ердөө. «Оросоор ярив» тэр гөрөөсний. Бор гөрөөс гэдэг чинь ябор гмар ч өөх байхгүй. Ерөөсөө л хар мах. Зун ч алсан яг хэвээрээ, өвөл ч алсан яг хэвээрээ. Өлөө алдахгүй. Зээр нь болохоороо намар таргална. Арван сард таргалаал тэгээд турна. Тийн бор гөрөөс бол тэгээд ямар ч үед алахад л бор шөл хэвээрээ. Мах ийм сайн эмчилгээнд мундаг. Одоо элэг мэлэгнээс нь бор гөрөөсний цус бүх юмыг хэрэглэнэ. Ардын эмчилгээнд мундаг. Одоо зээр бол тийм сэрүүн чанарын амьтан. «Оросоор ярив» Их идвэл нойргүйднэ. Одоо сэрүүн чанарын махтай амьтан гэх юм уу даа зээрийг. Их идүүл тэгээд нойр мойр хүрэхгүй. Настай улсуудын өвчин хөдөлгөдөг тийм. Тэгээд бас идэж хэрэглэнэ ээ. Бор гөрөөс бол ямар ч үед ердөө бор шөлтэй л байна. Өөх байхгүй. Зун ч хар, өвөл ч хар. Мах нь зөөлөн. Зээр бол тураад бүр яндан болно. Тэхэд бор гөрөөс хэвээрээ л байна. Мах нь зөөлөн. Сайхан бор шөл уугаал тэгээд. Тэгээд ер нь элэг мэлэгнээ өвчинд чинь бор гөрөөс аюултай сайтай. Цусы нь ходоодонд ууна, элгий нь элгэндээ хэрэглэнэ. Ер нь эмчилгээний талд бол бор гөрөөс мундаг. Махы нь иднэ. Тэгж л настангууд тэгж л эмчилгээ хийдэг бор гөрөөсөөр. Тарвага яахав? Тарвага одоо хориотой л доо. Тэхдээ ганц хоёрыг барьж иддэг. Маш хамгаалалтанд. Их барьсаан зовоосон. «Оросоор ярив» Гурав дөрвөн зуугаар нь агнадаг байлаа. Тэгээд нөгөө хужаа руу зөөгөөд тарвага дуусаа. Өнөө яахав ганц хоёрыг алж иднэ. Хамгаалтанд олон болж байна өө хөөрхий өсжийнө. Их байдаг байсан биддээ. Олон болохоороо энэ чинь тарвага олон болоод ирэхээрээ бас өвчин мөвчин гардаг тахал гэдэг өвчин. Баруун аймаг руу гардаг. Тэгээд ер нь тэгээл хүнсэндээ хэрэглэдэг тарвагыг. Махы нь иднэ. Арьсы нь одоо ингээд хойш нь өгдөг байсан. Сүүлдээ энэ хужаа нартай болоод зах зээл эд нар чинь хамаагүй аваал тарвагаа жоохон муудуулаа. Одоо тэгээд хорьсышдээ амар. Тарвага дууслаа гэх. Би хэлдэг байсан байхгүй юу. Та нар ерөөсөө л бид нар чинь одоо амьдралын эрхэнд л ингээд зах зээл болоол алж хэргэлж байгаа. Мөнгөний төлөө л явж байна. Болиулъя гэвэл бидэнд гүтгээд яах. Одоо гаргахаа больсон ш дээ бүр амар. За за тэгээд тэр хүн мах гэж. Хүн мах гэдэг чинь цуйвандаа хйижийнэ. Энэ яагаад хүн мах гэдэг? Яг энэ дал талдаа хүн мах нь байдаг. Арай гоё нь болохоороо бас өөр. Бас ийм цагаан юуны мах байдаг. Цагаан булчирхай гэж тэрийг түүж авч хүн махы нь авч хэрэглэнэ. Хүн мах нь одоо нойр булчирхайн өвчинд хэрэглэнэ. Бүгд л эмчилгээнд явна шүү дээ тарваганы хүн мах. Нойр гэж байдаг биддээ сүүлд тэрэнд хэргэлдэг хүн махыг тарваганаа эмчилгээнд. Тэгээд махы нь хэрэглэнэ. За тэгээд мал иддэг сүүжний яс гэртээ үлдэж болох уу? Сүүжний яс. Яана гэнэ ээ? Сүүжний яс мэддэг үү? Тийн. Тэгээд энэ холоос хойш холоос хойш үүнийг гэрт үлдэж болох уу болохгүй юу? Тэрийг одоо настангууд аягүй цээрэлдэг байсан. Настангууд цээрлэдэг? Тийн. Яагаад? Сүүжний ясыг гэрт хонуулж болдгүй тийм дээр үеийн ёс байдаг байсан. Гадаа гаргаж. Газраа. Гэрт хонуулдгүй сүүжний яс байна. Өшөө чинь юу билээ? Энэ яагаад? Та мэднэ үү? Тэр энэ тэрийг аягүй цээрэлдэг байсан настангууд. Өнөө ч одоо мэдэхгүй байх өө. «Оросоор ярив» Малынгаа хэргэлж болдог юу энэ тэрийг настангууд чинь дээр үед аюултай. Одоо нөгөө дээр үеийн улсууд чинь бүгд л ёс горим байсан. Одоо сүүлийн үед тэрнээ мэдэхээ болио хамаагүй тэгээл. Настангууд чинь аягүй цээрэлдэг. Одоо ингээд чөмөг байна ш дээ одоо. Чөмөг байна одоо. Тэрий чинь ингэж ташидгүй. Хагалж иддэг. Өнөө ч хамаагүй. Малынхаа одоо тэр юуг дээр үед чинь ёс байдаг. Чөмгийг ташиж болохгүй. Ангийн юуг болохоор хутгаар ташиж болно. Малыхыг тэгдэггүй. Яг ингэж сүхөөр ингэж хагалж иддэг чөмгөө. Одоо манайхан чинь шууд хутгаар ингээд чөмгийг сордог. «Оросоор ярив» Дээр үед тийм ёстой байхгүй юу. Манайхан чинь ёс горим барих юм бол ёстой аймаар ш дээ манайхан чинь бүгд ёстой. Тэр сүүлийн үед залуу сүрэгтэн болоод тэгээ мэдэхээ болио. «Оросоор ярив» Дээр үеийн настангууд чинь ёс горим бол аймаар барьдаг байсан. «Оросоор ярив» Малаа алахаа тэгж цээрэлдэг. «Оросоор ярив» Хонь малаа янзлахдаа хүртэл аюултай цээрэлдэг дээр үеийн улсууд чинь. Өнөө ч тэгээд орос тал руугаа ороод хонио өвчиж алдаг. Одоо тийм ёс байхгүй. Оросууд манай хойд тал болохоороо ийгээд дуусаа. Тэгж малыгаа цээрэлж хүндэлж иддэг байсан дээр үеийн настангууд. Чөмөг ташиж болохгүй хагалж иднэ. Одоо өнөө ч тийм биш болоо бидээ. Урдны ёс гэдэг чинь дээр үеийн улсууд аймаар байсан настангууд. Болох юм байдаг юм уу үгүй юм уу гэхээс. Өнөө ердөө тийм байхгүй ээ. Би гөрөөсний мах идэхэд би одоо гөрөөсний мах иджийнаа гэж хэлж болох уу? Болохгүй. Дээр үеийн настангууд тэгж цээрэлдэг байсан. Яагаад вэ? Ална гэж ярихгүй. Агнана гэж яриха. Өнөө бол тийм биш. Дээр үед чинь настангууд чинь ангаа хийхдээ хүртэл яг номоор нь хийнэ. Нэрий нь хэлэхгүй. Ямар сайндаа чоно агнахдаа алтан соёот, булган сүүлт гэж ярина. чоно гэж ердөө ярихгүй. «Оросоор ярив» Цээрэлдэг байхгүй юу настангууд. Өнөө одоо энэ залуу сүрэгтэнгүүд чинь ёс горим гэж бараг л байхгүй болоо биддээ. Алуул алаад идүүл идээд малынхаа махыг иднэ. Чөмгөө ташихгүй хагалж иднэ. Өнөө хамаагүй. Тийм болоо биз дээ. Тэр нөгөө ангийн нэр бас нэрлэж болохгүй юу? Болохгүй. Дээр үед цээрэлдэг. Өнөө бол хамаагүй болоо биддээ. Тэмээний мах яасан? Ангийн махыг одоо бас цээрлэнэ. Тэмээний мах. Тэр одоо тураг гэдэг нь одоо бугыг хэлж байгаа байхгүй юу. Бас цээрэлж хэлж байгаа байхгүй юу. Буга ална бугын мах иднэ гэж ярихгүй. Тургийн мах гэж ярина. тураг гэдэг чинь одоо том бугыг цээрэлж ярьж байгаа байхгүй юу. «Оросоор ярив» Тураг агнана. Маниус одоо буга агнана гээд өнөө бол хамаагүй дээ. Буга агнана агнана гэж ярьдаг. дээр үеийн улсууд чинь тэгж цээрэлдэг. Тураг агнана гэж ухаандаа. Цээрэлж ярьдаг. «Оросоор ярив» Чоныгоо болохоор боохой гэж ярина. булган сүүлт, алтан араат гэж цээрэлдэг. «Оросоор ярив» Хамаагүй нэрээр хэлэхгүй. «Оросоор ярив» Хангайн амьтан нэрлэдэг үү чоно? Нэрлэхгүй өөрөөр нэрлэнэ. Булган сүүлт алтан араат гэх маягтай. Бор гөрөөсий чинь бас өөрөөр хэлнэ бас. Ямар нэрээр? Одоо хөвчийн ойн гөрөөс гэж ярина. цээрэлж ярьж байгаам. Бор гөрөөс гэж ярьдаг биддээ тэрийг ойн гөрөөс гэж ярина. «Оросоор ярив» Талын нөгөө цагаан зээр болохоороо талын цагаан зээр гэж ярина. Цагаан зээр нь. Үүний нэр цээрэлдэг үү? Цагаан зээрийн нэр цээрлэдэг вэ? Үгүй. Үгүй юу? Цагаан зээр гэдэг нь ухаандаа жинхэнэ нэр нь цагаан зээр. «Оросоор ярив» Одоо талын гөрөөс гэсэн үг л дээ цагаан зээр гэдэг чинь. «Оросоор ярив» Намар ингээд таргаа авна. Хавар турна тийн. «Оросоор ярив» Тэмээний мах идэхэд тэмээний мах иджийнэ гэж хэлж болох уу? Одоо бүү мэд. Манайхан тэгж ярьдаг л байсан. Тэмээ л гэж ярьдаг болохоор. Ер нь тэмээ ер нь хэрэглэдэггүй байсан. Ачаа юу сүүлийн үед л одоо ингээд тэмээ мэмээгээ алж хүнсэндээ хэргэлж байгаа болохоос биш. Ер нь тэмээг унаа хөсөг зөөнө. Хамаг л юм хийдэг. Одоо унаа их болоод тэмээгээ тоохоо болио. Тэмээ гэдэг чинь жилдээ төрөхгүй ш дээ. Явж явж хоёр гурван жил болж нэг төрнө. Одоо тэгээд тэрий чинь монголчуудын гэрээ ачна. «Оросоор ярив» Тэгнэнэ гэж ярина. тэмээ жин гэж ярина. бүх л юм хийдэг байсан тэмээ гэдэг амьтан. Өнөө бол одоо байгаа байгаа тэмээ. Эдэлж хэрэглэхээ болио. Адууны мах идэхэд тэрээний нэрлэж болох уу? Тэмээний мах гэдэг чинь яг л тэр одоо тураг ангийн бугын махтай яг адилхан сэрүүн чанарын. Тэмээ буга хоёр. Адууны адууны морины мах. Адууны мах. Адууны махыг манай энд хэргэлдэггүй. Баруун тийшээ казакууд бол ерөөсөө л байнга адууны мах хооллоно. Өөр юм хэрэглэхгүй. Манайхан бол яахав дээ хааяа хүнсэндээ хэрэглэнэ. Тэгээд та адуу адуу үхсэнд тэгээд мах хийдгүй. Адуу бол хэрэглэнэ манайхан хүнсэндээ. Тэмээг бол тэгдгүй манайхан. Бараг л тэмээний мах мэдэхгүй дээ. Баруун тийшээгээ бол яадаг байх аа. Адууны махыг байнга хэрэглэхгүй манайхан чинь. хааяа нэг иднэ. Тэгээд дандаа үхэр хонио алдаг. Баруун тийшээ болохоор казакууд гэдэг чинь ерөөсөө тувтан адууны мах. Өөр мах идэхгүй. «Оросоор ярив» Адууны махы чинь уул нь сайн чанарын мах гэж ярьдаг ш дээ одоо. Одоо манай энэ хойдуул Оросын Холбооны адууны мах багатай байхад адууны мах авъя гэдэг тийн. Чанар сайтай гэнэ. «Оросоор ярив» Манайхан чинь адуу малаа уяна. Ер нь тэгээд эдэлгээнд оруулдаг байсан. Одоо техник болоод болио. Тэргэнд оруулна, бүх л юмаа хийнэ. Тэрэгний морь гэж одоо байхаа болио. Одоо моцикл машин унаа юу болоод хэрэглэхээ болиод адуунууд нь зоргоороо л явна. Тэгээд олон болоход нь юундаа хэрэглээд мөнгө төгрөг болгодог яадаг юм дээ. Тэрнээс нөгөө морь малаа эдлэхээ болио биш үү. Одоо бид нар чинь одоо буриадууд чинь жинхэн морий чинь тэргэнд оруулж сургаал одоо мод түлээ оруулах бүх юмаа хийдэг байсан. Одоо техник мехник л. Адуу малаа сургахаа болио. Бараг унахаа ч болио шүү дээ. Хужаа моцикл унасан тэргээрээ малаа хараал одоо морь сайхан морь унаад явж байгаа залуучууд ховор шүү. Харахад аягүй гоё харагддаг. Дээр үед чинь одоо мориор бүх юмаа хийнэ. Түлээ тэргэнд оруулна, түлээ модоо татна. Тэгээд хадуур хийгээд өвс мөвсөө хадна. Одоо өнөө чинь одоо морь оруулаад хадлан авахаа болио. Дандаа техник. Хужаагаас трактор машин жижиг юмнууд орж ирээд тэгээ хэрэглэхээ болио. Дээр үед чинь одоо тэр мориор л хамаг ажлаа нугалдаг байсы ш дээ. Уулнаас мод цагаалж буулгана. Модоо татна. «Оросоор ярив» Тэргэнд оруулаад хадлангаа хадна. Малынхаа өвсийг авна. Тийм л байсан. Өнөө одоо хэрэглэхээ болио. «Оросоор ярив» Хүмүүс тэр гэртээ биш гэрээсээ гадна талдаа жишээлбэл талдаа юм идэхэд ямар цээртэй юм байдаг уу? Цээртэй юм бас байх. Идэх идэхгүй болохгүй энэ тэр байх аа. Цээр гэж байдаг. Ямар цээр байдаг вэ? Одоо тэгээл ер нь юм хум малынхаа мах энэ тэрийг хэрэглэхэд цээр болох болохгүй юм цээр гэдэг чинь ухаандаа тэ малынгаа бас идэж бариад яахад бас тэр чинь малаа хэргэлдэг өдөр гараг гэж байх. Хамаагүй бариал алдаг цээр байдаг байхгүй юу. Тэгээд манайхан чинь нөгөө гадагш нь одоо ингээд мах шөлөө хүнд өгнө ш дээ. Тэхэд цээртэй өдөр байх. «Оросоор ярив» Одоо тэр чинь бас хүн хүн өөр. Хагассайнд юм гаргахгүй. Цагаан идээ хүн юм өгөхгүй. Тавдахад бас өгөхгүй. Янз бүрийн тийм цээр гэж байдаг. Малчин хүн чинь одоо зүгээр хотноосоо очоод бариад хүнд өгдөг биддээ. Тэгэхгүй бас. Өдөр гараг харна. Тийн бас цээр гэдэг чинь ухаандаа тийн. «Оросоор ярив» Идэж уухдаа хүртэл бас өдөр гараг харж мал ахуйгаа яахдаа янзалдаг тийн. Сайн өдөр хардаг. Цээр гэдэг. Би тэгж л ойлгодог ш дээ. Тийн мал ахуйгаа бас зөв хэрэглэнэ. Номоор нь ална. «Оросоор ярив» За ах аа бид одоо тэр нөгөө өрөөнд оръё. За тэгье дээ. Их чангалдаж байна. Ам хатаад байна. Ам хатаад байна. За иймэрхүү улсууд яваа юм биддээ. «Оросоор ярив» Зөндөө улсууд ирдэг ээ. Гадаадаас ирдэг нь надаас юм хум яана асууж л байдаг тийн. «Оросоор ярив» Хамнигадууд гэдэг чинь ховор тал руугаа. Наана чинь ус байна уу? За баярлалаа. Нөгөө өрөөнд оръё. Нөгөө өрөөнд оръё. Цай ууя. Цай ууя. Цай уумаар байна уу? «Оросоор ярив» Бүгдээрээ цайгаа уухгүй юм уу? Та хэд цайгаа уугаагүй юм уу? «Оросоор ярив» JBatkhuyag_stories1-3_13082023_kham_orgl_zoomh2n төгсөв. JBatkhuyag_stories2_13082023_kham_orgl_dji эхлэв. Ойлгоо юу? Ойлгоо ойлгоо. Далиен далиена далиенда. Арки уугаа. Арки уугаа. Тийн. Арки уугаа. Тэгээд толгой муу ус уух. «Оросоор ярив» Дүү нар тэгээд ажлаар явж байгаа улсууд. Дорнотын Баян-Уул. «Оросоор ярив» Юу энэ манай бэр энд ажилладаг байхгүй юу. Өнөөдөр яасан чинь өнөөдөр амарсан байна аа. Тэгээд орж ирж байгаа байхгүй юу. За за. Манай бэр энд ажилладаг байхгүй юу. Хоолны газар. Тэгээд ам хатаад жоохон далиендаад ам хатаад ус уухаа ирсэн байхгүй юу тийн. Байхгүй ш дээ. Далиен гэж мэдэх үү, далиендар? Заинде? Архи. Ам хатаа. Тэгээд ус уугаа. Манай нагацын басган байна аа. «Оросоор ярив» Манай нагац ижий энэ тэр чинь хойдох хүн байхгүй юу. Тэгээд би нагац гэдэг байхгүй юу хойд улсуудыг. Тэгээд нагац. Манай нагац ижий чинь хойно тавтааны тавтаан гэж байдаг энэ хойно. Орион орион гэж тэ? Мхн. Тэрнийхээ хамниган хүн байхгүй юу. Хамниган гэж мэднэ ээ? Мхн. Хамниган хүн байхгүй юу. Тэгээд би хамнигадай хэлээ мэдэхгүй. Хамнигандай одоо яагийн. Тэгээд миний нагацын нутаг хойно байдаг. «Оросоор ярив» За дүү нар тэгээд ямар ажлаар явж байна? Бид нар. Ажил ажил ажил. Бид нар. Зураг аваад явна. Бидний ажил бид хамнигаан ёс заншил хэл дуу тийм юм сонирхож байна. Ойлгоо ойлгоо. Судалгаагаар явж байгаа улсууд байна. Тийм байна. «Оросоор ярив» «Монголоор биш» Биш л дээ. Хамниган хүн. «Оросоор ярив» За ах аа би танд одоо энэ жоохон юм зүүе. За тэг ээ тэг. За. Та манай чухал зочин учраас. «Оросоор ярив» За Би ийшээ гаръя. Таны «Оросоор ярив» «Оросоор ярив» Таны нэр Батхуяг тэ? Батхуяг. Танай эцгийн нэр? Жамсран. Жамсран. Миний эцэг Жамсран. Та хаана төрсөн бэ? Би энэ хойно Өвөр эрээн гэдэг газар төрсөн хөөн. Энэ одоо энэ хойно нэг юу байх. Орион ч юм уу сум ч юм уу. Тэгээд эрээн эрээн гэж. Эрээн? Эрээн. Эрээн тэрэгний үйлдвэр гэж мод үйлдвэр. Тэнд төрсөн байхгүй юу. Лам малгай гэж уул байх. Эрээн. Эрээн тэнд төрсөн. «Оросоор ярив» Жаран онд тэнд төрсөн. Энд ойрхон. Эндээс ойрхон. Энд одоо ажилчин болоод тэгээд Баян-Уулын нутагтаа л амьдарч байна. Эндээ энд амьдарч байна. Төрсөн нутаг Өвөр эрээн хойно. Хилийн хажууд уу? Үгүй үгүй. Ердөө ийшээгээ ойрхон хорин таван хилметр яваа. Хойшоогоо давахдаа хил болно ш дээ тийн. «Оросоор ярив» Ононгийн ферм гэдэг чинь одоо би бас тэнд байсан хүн. Тракторын жолооч хорин долоон жил хийсэн. Газар хагалсан. Тариа тарьсан. Мал харсан. Янз бүрийн ажил хийсээн. «Оросоор ярив» Одоо жаран дөрөвтэй л өвгөн дөө. Жаран дөрөв хүрээ би. Хүүгдүүд том болоол долоо хүүгэдтэй тийн. Хүүгэд Улаанбаатарт, нэг хөвүүн автуус бариад одоо одоо энд ажилдаг манай бэр. Тэрний нөхөр манай хөвүүн байхгүй юу. Автуустай хот хооронд явдаг. Та энэ хүүгэдтэй байдагтө? Өөв? Та тэр энд байдаг күүгэдтэй байдагтө? Үгүй ээ би гэртээ. Автуус тустаа. Автуус манай том хүү энд ажилдаг байхгүй юу. «Оросоор ярив» Хамгийн том нь. Дөрвөн күүгэд хотод байдаг. Хоёр басган таван хөвүүнтэй хүн дээ. «Оросоор ярив» Одоо энд ажилдаг манай бэр Хөвсгөлийн бэр. Энд тогооч хийдэг. Манай хөвүүн болохоороо хот хооронд явдаг автобустай. Батболд гэж миний хамгийн том хүү минь байгаа. Энд ажилдаг байхгүй юу. Та та хамнигаан хэл мэднэ үү? Хамниган хэлээ мартаа бидээ. Мартаа бидий. Мэддэг байсантө? Одоо тэгээд ярьдаг хөгшчүүд л байдаг байсан. Хөгшдүүд байхгүй болохоор хэл байхгүй болоод хөгшчүүдтэй ярина аа эвлэрнэ. Мэднэ шүү. Тэгээд яг мэдэхгүй дээ. Танай ижий ав хоёр хамниган хэлтэй байгаагө? Манай ав л хамниган хүн. Ижий бол халха. «Оросоор ярив» Тийн нагац ав минь халх хүн байхгүй юу. Тэгээд нагац ижий минь хойно давтааны хамниган хүн байсан. Нагац. Хойд нагац ижий. Эмээ эмээ эмээ тийн эмээ. «Оросоор ярив» Хойноос орж ирсэн хөгшин байсан. «Оросоор ярив» Дээр үед одоо нөгөө бас нэг нааш цаашаа явдаг байсан үеэр гаргаж ирсэн хөгшин байхгүй юу. Ахайтайгаа гарч ирсэн гэж ярьдгийн. Ахай ч бурхан болоо. «Оросоор ярив» Дээр үед чинь одоо нөгөө юу гэж байгаа бидээ нөгөө юу билээ? Дээр үед чинь нөгөө хэлмэгдлийн үед ингэж орж гарч байгаа бидээ. Тэхэд орж ирсэн хөгшин байхгүй юу манай нагац ижий. Тийн энд ирээд тэгээд олон хүүхэдтэй болоо тийн. Манай ижий халх. Нагац ав минь халх хүн. Манай нагац ижий хамниган хойд. Хойноос ирсэн. Хойноос ирсэн. «Монголоор биш» Тийн хойноос оросоос орж ирсэн. Нагац ижий минь ахайтайгаа орж ирсэн гэж ярьдаг. Хил давж ирсэн гэж ярьдаг нагац ижий минь. Нагац ижий тань хамниган хүн байгаагө? Хамниган хүн байхгүй юу. Одоо энэ хойд юуны. Хамниганаар ярьдаг байгаагө? Ижий бүр ярьдаг байсан. Тэхэд миний хэл бас байдаг байсан. Тэгээд нагац ижий байхгүй болоод хэлээ мэдэхээ болио. «Оросоор ярив» Хамниганаар тийн тийн. Та бага байхад тэгээд нагац ижийтэйгээ хамнигаанаар ярьдаг уу? Тийн нагац ижийтэйгээ хамниганаар. Би тэнд өссөн байхгүй юу ухаандаа. Нагац ав нагаж ижий хоёр дээр хүн болсон. Залуу ав ижий миний төрсөн ав бол хамниган хүн байсан. Төрсөн ав хамнигаан. Хамниган хүн. «Оросоор ярив» Тэр нөгөө манай нагац авын чинь нагац аав чинь монгол хүн байсан. Тэрнээс гарсан манай ижий байсан. «Оросоор ярив» Тийн манай ижий чинь одоо тэгээд нөгөө эцэг юу болохоороо тэгээд халх гэж явж байхгүй юу эцгээрээ. Тэхээрээ нагац ижийгээрээ хамниган бид нар чинь хамниган улсууд. Манай нагац аав миний төрсөн аав ч хамниган хүн байсан. Тийн хамниган хүн байсан. Тэр хамнигаанаар ярьсан бэ? Ярьсан тийн одоо бурхан болоо бидээ. Тэр үед ярьдаг байсан. Одоо ч бүр сүүлдээ одоо бүгд л ийгээл энэ тал руугаа ороол тэгээл настангууд нь явангуут бид нар хэлээ мэдэхээ болио. Аавын ав ижий хоёр хамниган хүнүүс. Хамниган хүн байсан. Нагац ижий миний хамниган, миний төрсөн ав хамниган хүн байсан. Төрсөн авын ижий ав хоёр хамниган хүн байгаагө? «Оросоор ярив» Тэгээд тэр манай нагац ижий чинь хамниган хүн, миний төрсөн болохоороо бас юу хамниган хүн. Тэгээд нагац өвөө болохоороо халх хүн байсан. «Оросоор ярив» Манай хамниган хөгшинтэй суугаад хойноос орж ирээд хоёр хүүхэд гаргасан. Нэг охин нэг хөвүүн. Тэхээрээ тэр чинь нөгөө халх гэж явдгийн байна ш дээ, нөгөө бичгийнхээ юугээр. Нагац ижий бол жинхэнэ хойноос хамниган хүн. Танай бага байхдаа танай ижий аав хоёр тань «монголоор биш» байгаагө? Бага байхад намайг тэнд орхисон. Тэгээд би нагац ижийтэйгээ хамниганаар ярьдаг байсан. Нагац ав тань «монголоор биш» байгаагө? Нагац ав бол жинхэнэ халх хүн. Сүхбаатар. Тэгээд сугтаа байхдаа ямар кэлээр харилцдаг байгаагө? Ер нь тэгээд хоёулаа ярина. Тэгээд нагац ав мундаг л халх хэлтэй. Яг хоорондоо бас яахаараа хэл нь өөр болдог юм байна тийм байсан. Яг цэвэр ч биш. Халх ч биш, бас хамниган тал орно. Хамниган хэл орно. Тийм л амьдардаг улсууд байсан даа. Нагац ижий бол жинхэнэ хамниган хүн байсан. Яг л ярина, хэлээрээ. Тэгээд нагац ав халх хүн чинь бас ярийшдээ. Тэхдээ яг цэвэр ярихгүй ч гэсэн бас нэг дор байгаа улсууд чинь хэлээрээ бас ярилцана. Та нагац ижийгээ өмбөө гэж нэрлэдэг үү? Өмбөө өмбөө яаг яг. Хамниганаар өмбөө гэдэг байхгүй юу. Яг ярьж байна тийн өмбөө. Өмбөө тэгээд. Өмбөө өмбөө. Нагац авыгаа өвөө. Өвөө. Өвөө. Өвөө гэнэ. «Оросоор ярив» өмбөө өвөө. Өмбөө өвөө. Тэд тэгээ таныг түүний зээ яаж нэрлэдэг вэ, хамнигаанаар? Би зээ хүү нь болж байгаа байхгүй юу тийн. Хоёр хүүхэдтэй. Зээ хүү. Зээ хөвүүн. Охиноос нь гарсан хөвүүн байхгүй юу. Зээ хөвүүн. Тийн охиноос нь гарсан. «Оросоор ярив» Манай манай төрсөн ав бол бас хамниган хүн байсан. Тэгээд нагац ав өвөө хоёр өмбөө өвөө хоёр дээрээ өссөн байхгүй юу, ийм багаасаа ийм байхдаа л ирсэн гэсэн. Тэрэн дээрээ өссөн болохоор тэр өмбөөнгөө хэлээр ярина шүү дээ хамниганаар. Өвөө бол халх хүн байсан. За тэгэгтий. Күүгөө гэж хэлдэг үү? Айн? Күүгөө гэж хэлдэг байсан бэ? Күүгөө гэдэг байсангө? Күүгоо тийн. Күүгоо гэх тийн. Энэ чинь одоо күүгоо гэдэг чинь одоо миний хүү гэсэн үг юм даа. Миний хүү күүгоо гэж тийн. Күүгэн күүгэн күүгоо гэж хамниганаараа ярьдаг хөгшин байсан. Күүгоо күүгоо. «Оросоор ярив» Тийн нагац ижий минь күүгоо гэж байсан. Тэр чинь хамниган хэл юм шиг байгаа юм. Тэгээд хэл гэдэг чинь ухаандаа ингээд яг цэвэр мэдэхгүй тэ. Хойтон та нар манай юунууд чинь болохоороо бас хамнигадууд нь өөрөөр ярина, орос тал руугаа. Хэдэн үг хэлнэ орос үг болно. Манайхан болохоороо хэдэн үг хэлнэ монгол тал руугаа болчиж байхгүй юу. Хэл нь ингээд дундаа. «Оросоор ярив» Цэвэр биш. Цэврээр ярьдаг хүн л байхгүй л дээ. За гэхдээ би хамниган. Хамниган мөртлөө бас ингээд монгол тал руугаа ер нь. Хойд тал болохоороо орос үг ороод явчихгүй юу. Ганц нэг үг ороод байдаг хамниган мөртлөө. «Оросоор ярив» Тийн нөгөө хэллэг гэдэг чинь байгаа байгаа газраараа тэ? Монголын хамнигадууд бас өөр ярина. Монгол тал руу хэл нь их орно. Оросынх нь мэдээж орос хэл орно. Тийм л байдаг юм. Тэрүүгээрээ л ялгаатай юм билээ. Бүгд л адилхан ярина. Та хойд хамнигасуудтай ярьж. Хойд хамнигадууд ярихаараа бол орос тал руугаа ихэнх нь ороод ярина. Тийн орос хэл ордог байхгүй юу. Бид нар болохоороо монгол тал руугаа монгол хэл орно. Ингэхээрээ яг дундаа юу болчиж байгаа тийн. Яг цэвэрээр ярихгүй. Тэгсэн мөртөө бас хэллэг нь ингээд ондоо ингээд. Орж гараад нэг монгол хэл ороод нэг хамниган хэл ороод. Одоо сүүлдээ ингээд бид нар чинь бараг л монгол болоо л дээ. Дээр үеийн хүүгсүүд чинь ярьдаг байсан байхгүй юу. Ахай, та тэр хойд хамнигасуудтай ярьж үзөөтө? Үзсэн. Тэгээд ямар бие биеэ сайнаар ойлгодог байгаагө? Тэд нар чинь манайхаа бодвол сайн ярьдын билээ. Эхдээ ихэнх нь орос хэл ороод байлээ. Би ярихдаа ихэнх нь монгол хэл ороод байхгүй юу. Хоорондоо ингээд яг цэвэр ярьж баркүй байлээ. Тэгээд яг ингээ яриад байхад хэл эвлэрдэг юм аа ярьдаг юм билээ бас. Гэхдээ яг цэвэр ярихгүй л дээ. Холимог л байгаа. Ринчинбүү гэж хэл ухааны доктор байсан. Тэр хүн чинь одоо шууд хэлээ мэддэг монгол хэл хүн байхгүй, хэлээ мэддэг хамниган хүн байхгүй. Хэлээ мэддэг буриад хүн байхгүй гэж ярьдагсан. Хэл ухааны доктор өвгөн байсан. «Оросоор ярив» Ринчин Бямбааев гэж та нар хэл ухааны доктор. «Оросоор ярив» Одоо Бямбааев гуай чинь Цэдэнбал гуайн аминд их орсон хүн гэж байгаан. Цэдэнбал гэж байгаа ш дээ, Юмжаагийн Цэдэнбал. Тэр хүн чинь орос хэл мэддэг, олон арван гурван улсын хэл мэддэг Бямбааев гэдэг чинь зургаан орны хэлээр яг өөрийн хэл шиг ярьж чаддаг хүн байсан гэж ярьдаг. Тэхэд нөгөө гадаадаас хүн ирэхэд нөгөөдөх чинь хог шүүрдээд явж байх гэнэ. Энэ одоо ямар хачин нөхөр вэ одоо гадаадын хүн ирээд байхад шууд бүгдийн хэлээр цаана орос байна. Бүгдий нь мэндэлж байна гэнэ ш дээ. Күэ энэ монгол ямар агуу улсууд вэ. Монгол чинь бүх орны хэлээр бүх хүний хэлээр ярьдаг. Тэхэд Бямбааев гуай чинь ийм мундаг хүн байсан. Олон хүн арван гурван хүн улсын хэлийг мэддэг, хэлээр ярьдаг Ринчин Бямбааев гэж тийн. «Оросоор ярив» Дээр үеийн юм. Хэл ухааны доктор байсан. Тэхэд бол ердөө зургаагий нь бол ердөө яг өөрийн хэлээр ярьж чаддаг. Бусды нь тэгээд ярина биддээ. Тэгээд танай төрсөн аав ямар омог? Сартуул хамниган байсан. Ямар? Сартуул. Сартууд. Сартуул. Аан сартуул. Сартуул. Шартуул? Сартуул. Сартуул. Омог нь байхгүй юу. «Оросоор ярив» Ургийн омог нь сартуул гэж сартуул сартуул. «Оросоор ярив» Сартууд ч гэдэг сартуул ч гэдэг. Тийм омгийн хүн байсан миний төрсөн аав. Танай нагац ээж ямар омогтой? Нагац эжий бас тэр хойдох бас сартуул байсан. «Оросоор ярив» Сартуул тийн. Тэгээд манай ав ч бас сартуул. Сартуул гэж ярьдаг. Сартуул гэдэг чинь бас халхаар бас байдаг юм байна тэ? Ойролцоо халхын. Халхад байгаа буриадад бас сартуул байгаа. Хоорондоо олон омог байдаг. Ухаандаа тийн. Нэг л хамниган гэхэд чинь одоо би хамниган байлаа би хамниган байлаа. Омог нь өөр. Тийм байхгүй юу. Дотроо олон янзын юу байх. Одоо нөгөө халхаар бол захчин өөлд дөрвөд гээд ярьдаг. Яг тэрэн шиг бас л ийм олон омогтой. «Оросоор ярив» Дотроо тийн хамниган онч хамниган. Дотроо олон омог байдаг байхгүй юу. Хамниган тэхдээ би өөр хамниган. Омог нь өөр болдог байхгүй юу. Нөгөө нэг баруун халх шиг дөрвөд юу гэж ярьдаг биддээ. Дөрвөд захчин өөлд гээд тэрэн шиг бас манай омог чинь их олон юм билээ дотроо. За ах аа танай бага байхдаа танай өмбөө өвөө хоёр өмбөө тань ямар хамниган үг хэлж байгаагө? Та энээнийг сананагтө? Санана аа. Би тэрэнд өссөн хүн чинь саналгүй яахав. Ямар үгнүүд байгаа вэ, хамниган үгнүүд? Жишээ. Тийм үгнүүд одоо бага байхад бол мэддэг байсан. Одоо настангууд явснаас хойш хамниган хэлээр ч ярихаа болио. Ер нь ярина даа манай нагац ижий хамниганаараа л ярина. Нагац ав болохоороо халхаар ярина. Хамниган кэл халх кэлээс ямар ялгаатай вэ? Халх хэлээсээ ялгаа байлгүй яахав. Ямар ялгаа байна вэ? Одоо яриа энээ тэр юу бол өөр л дөө. Ялгаа байна гэж би боддог доо би. Халх хүн өөр ярина хамниган хүн өөрөөр ярина. Хамниган болгон бас өөр юутай дотроо би хамниган байвал бас өөр хэллэг нь ороод ирсэн. Одоо тэр хэллэг одоо мартаа. Нагац ижийтэйгээ болохдоор ярьдагсан. Манай өмбөө ч жинхэнэ хамниганаар ярина ш дээ. Күүгаа гээл. Күүгмэр гэх л дээ. Одоо бараг бид нар чинь настангууд явснаас хэлээ мэдэхээ болио. Унаажина унаажина үг мэднэ үү? Унаажина. Унаажина унаажина кэлдэг байгаагө? Басган бацган. Манай нагаж ижий эмэгтэйгий нь юу гэж ярьдаг байлаа даа. «Оросоор ярив» Лав л бид нар чинь эгчийгээ эчихө гэдэг байсан. Эчикө гэдэг чинь хамниган эгч гэсэн үг байхгүй юу. Эчикө. Эчикө. Тийн эчикө гэдэгсэн. Эчикө энэ эгч. Тийн эгч. Эгчийгээ тэгж ярьдаг байсан. Бага байгаа тэгж мэджийнэ. Тэгээ нагац ижий минь жинхэнэ ярина л даа. Тэгээ биднийг болохоор бас өөрөөр ярьдаг. Ахай хүнийг яаж нэрлэдэг байгаа вэ? Ахайг юу гэдэг байлаа хамниганаар чинь. За лав л эгчийгээ эчикө л гэдэг байсан. Ахай бол бид нар ахай л гэж дууддаг байсан. Бүр багаасаа ахай л. «Оросоор ярив» Тийн ахай ахай л гэнэ. «Оросоор ярив» Ер нь тэгээ шулуухан ярихад ёстой хэлээ мартаад байна. Мэдэхгүй байна. Багад байхдаа нагац ижий минь байхад завгүй ярьдагсан. Тэр минь хэлээ тавихгүй яг хэлээрээ ярина. Тэр үед хамниган хүүгэд энд олон байдаг байгаагө? Ер нь нэлээн байсан шүү настангууд. Одоо байкүй болоод дандаа залуу сүрэг болоод одоо тийн хэлээ мэдэкээ тийн. Тэгээд омог нь болохоор хамниган сартуул хамниган. Тэгээд хэл нь нөгөө ийшээгээ ороод. Өшөө ямар омгийн хамнигасууд энд байдаг вэ? За байз энд чинь миний мэдэх чинь үзөөн хамниган гэж байдгийн. Хасаг хамниган гэж байдгийн. «Оросоор ярив» Халс хамниган, хорийн хамниган гэж байх. Хорь гэж хорь чинь өөр юм буриад тал руугаа. Тэгээ ер нь хамниган тал руугаа даа. Дадал руу чинь бас нэлээн хамнигадууд байсан. Үгүй болсон байна лээ өнөө настангууд нь ярихаа болиод дандаа залуу улсууд. Дадалд манай Баян-Уулд тэгээд ер нь ийшээ бол дандаа халх болно доо. Та ан хийсэн үү? Өөв? Ан хийсэн үү? Ан? Ан ан хийж байсануу? Өө би ч одоо анчин хүний хүү. Манай төрсөн ав чинь анчин хүн байсан. Одоо ч ингээд хоёр нохой уяатай. Намар болоход гахай нохой бариулна. Ан хийчихнэ анчин хүн. Тарвага буудна. Бүх л юм хийнэ. Ямар ан агнадаг? Одоо би бол одоо манай ав ч одоо янз бүрийн ан агнадаг. Миний мэдэхээс одоо буга, гахай, тарвага, тийн цагаан зээр, бор гөрөөс гээл иймэрхүү л ан хийдэг дээ. Бор гөрөөс? Бор гөрөөс гэдэг чинь одоо хөвчин бор гөрөөс гэж хангайн. «Оросоор ярив» Цагаан зээр гэдэг чинь талын талын гөрөөс байхгүй юу цагаан зээр. «Оросоор ярив» Хөвчийн гөрөөс гэхээрээ тэр бор гөрөөс. «Оросоор ярив» Тийн бор гөрөөс гэдэг чинь хөвчийн уулны. Хөвчийн. Хангайн гөрөөс. «Оросоор ярив» Талын гөрөөс болохоороо цагаан зээр гэж байдаг. Хонь ямаа шиг. Цагаан зээр. Цагаан зээр талын гөрөөс. Цагаан зээр. Талын гөрөөс цагаан зээр. Зээр гэж. Цагаан зээр. Яг үнэн цагаан зээр. «Оросоор ярив» Маш олноороо байдаг. Тэгээд нөгөө намаршаад ирэхээр ийгээд намаршаад ирэхээр тэр цагаан зээр чинь хөвчилнө хангайлна. Тэгээд зун болохоор тал руугаа гарч төлөө авна. Маш олноороо явна шүү дээ цагаан зээр гэдэг чинь сүргээрээ. Тэгээд сүүлийн үед бүр хойшоо бүр орос гардаг болсон хангай руугаа. «Оросоор ярив» Тэгээд зун болоход ийгээд урагшаа гарна. Урагшаагаа гарна талын одоо цагаан зээр гэдэг чинь талын гөрөөс. Бор гөрөөс гэдэг чинь жинхэнэ одоо хангайн амьтан. Хангайдаа л байна. Тал руу гарахгүй ш дээ ууландаа л байна. Хамниган анчин ан хийдэг үед юу хэлдэг байсан бэ? Ан ан ангийн өмнө ангийн хойш юу хийдэг байсан бэ? Би юу яасан. Юу хийдэг байсан бэ? Хүүхэд байгаад одоо юу оюутан байхав дээ. Курст таракторын жолооч болоод тариа тарьж явлаа. Трактор комбайн бариад тийн. Тэгээд сүүлчийн нутгаа очиж мал харсан даа. Одоо хойноо. Одоо нөгөөдөх балиаг. Би хорин долоон жил трактор комбайн барьсан хүн. Тариа тарьсан тийн. Хадлан бас хадлан хаддаг байсан. Тэгээ энэ манай хойд талын нутаг Онон голоор чинь одоо манай хөршүүд чинь хадланд ирдэг байсан трактортой. Монголд хаддаг байсан. «Оросоор ярив» Тийн тэгээд ах дүү шиг орж гарна. Архи мархиа хувааж ууна. Мундаг л байсан даа. Одоо зах зээл болоод манай хөршүүд орж ирэхээ болиод байна. Өмнө ингэж манайд ирж хадлангаа авна. Малтай бас орж ирдэг байсан. Хойд хөрш минь малаа оруулж ирээд малладаг байсан монголд. Одоо зах зээлээс харин ирэхээ болио. Хойшоогоо малтай ш дээ. Тэгвэл танай танай төрсөн аав анчин хүн байсан талаар. Анчин хүн. Тэр агнуурдаа гарахын өмнө дараа нь ямар ёс заншил ийм юм кийдэг байсангө? Анчин хүн чинь тэгээд бас юм байх байх бас. Заншил байх. Тэрийг бол одоо сүүлийн үед мэдэхээ болиод байгаа. Манай аав ч бас алах ангаа ална агнадаг. Анчин хүн бас нэг андаа бас тэ хайралж хамгаалдаг харснаа буудахгүй. Хэрэгцээнийхээ юмы авна. Тийм л байна. Манай авын ахай Сундуй өвгөн гэж байсан. Ийгээд болиход л чоно гэж байна ш дээ одоо. Гүйгөөл ирдэг байсан. Ульдаг ульдаг хүн байсан. Эрүүл бууддаг ухаандаа чоныг. Өөртөө нь адилхан дугараад ирэнгүүт гүйлдээд ирнэ биддээ. Тэгж агнадаг хүн байсан манай авын ахай нь. «Оросоор ярив» Тэгж ан хийдэг байсан. Одоо тэгээд нөгөө. Ульдах гэж юу вэ? Ульдах чоно. Уучлаарай жаахан ойлгоогүй. Тэгээд таны авын ах чоно агнадаг тэ? Тийн авын ахай нь чоно ирүүлж бууддаг хүн байсан. Улиад чоно улина биддээ? Гүйж ирээд бууддаг хүн ахай нь. «Оросоор ярив» Манай ав бүгд анчин. Анчин удам байхгүй юу. Насаараа ан хийсэн тийн тийн. Тэгээд бид нар дараагаар нь ингээд. Тэр танай аавын ах үү үү чоно ирсэн. Гүйгээл ороод ирнэ. Ёстой аймар. Бидний улихад чоно гүйгээд алга болсон байдаг. Тэр өвгөний улихад гүйгээл ороод ирнэ. Бас нэг. Тэр улиадаг. Чоныг дууддаг тэ? Чоныг дууддаг хоолойгоороо дууддаг уу? Хоолойгоороо. Тэгээд тэр хамаагүй хүн дуудахад чоно ирэхгүй ш дээ. Бас авьяас биз тийн. «Оросоор ярив» Ямар авиа гаргадаг байгаа вэ? Одоо мэдэхгүй. Бидний улихад загнадаг байсан. Та нар ердөө ердөө чадахгүй байна. Тэгж ульдаггүй юм. Тэгээд би ердөө ард нь хүүгэд хараад суудаг байсан. Нэг ч гоё биш намуухөөн улина. Тэгээд байна. Тэгсний дараагаар нэг улихад хажууд ирээд шаагилдаад. Тэгээд чоныг ирүүлдэг л хүн байгаа манай авын ахай. Чоно ирүүлдэг хүн «Оросоор ярив» За тэгээд чоно ирэхэд нь пад гээд бууддаг хүн байсан. Манай ав тэгж чадахгүй. Зүгээр аваараа бусад ан хийнэ. Тарвага марвага гахай махай бүгдийг хийнэ. Марав яасан, Марав яасан? Марав ирүүлдэг хүн байсан. Манайхан чинь одоо мараа сайн мэдэхгүй. Хойтуул их мараа хийдэг. Бүг бүг. Мараа гэж ухаандаа одоо ингээд хужир гэсэн үг байхгүй юу. Мараа байдаг ш дээ манай энээгээр. Тэрэнд ордог байхгүй юу. Дээр үеийн өвгөчүүл тэгж алдаг. Өнөө бол тийм юм байхгүй. «Оросоор ярив» Мараа гэж одоо тийн ухаандаа хужир л байхгүй юу. Тэрэнд одоо ингээд яг ногооны үеэр зун яг алдаг байхгүй юу. Бороо нойтон үед долоочдог. Тэрийг мараа гэдэг байхгүй юу. Тэрэн дээр манай хойтуул чинь ийгэж ан хийдэг байсан байх өө. Баавгай ан хийдэг үү? Баавгайг л би одоо дуулахаас биш хараагүй. Хойшоо л байдаг байх Сибирь руугаа. «Оросоор ярив» Нэг жил орж ирсээн. Манай энээгээр дүүрэн орж ирээл одоо юу болсон гэсэн Сибирийнхэн бүгд гал болоод тэгээд идэх хоол нь хомсдоод ирсийм байх өө. Энэ рүү ирэхээрээ нөгөө хөвчийн амьтан ангаа барьж чадахгүй. Нөгөө ширэнгэн ойд барьдаг юм чинь. Тэгээл яагаад одоо бөөн орж ирээл буцаад явсан уу бүгд алга болсон. Тал руу гарахаараа ан хийж чадахгүй. Тийн нөгөө хөвчийн ойд байдаг амьтан. Тэгээл нэг үзэгдөөл алга болсон доо. Жимс ногоо их иддэг. Жимс ногоо их ургасан үед бас ганц хоёр баавгай ирдэг. Жимс ургаагүй бол ирэхгүй. Жимс ногоо иддэг амьтан юм шиг байгаамаа. Тэгээл ер нь ерөнхийдөө хойшоо тэр бөглүү ширэнгэн ойдоо л амьдрахаас биш тэрэндээ л ангаа барихаас ийшээ гарахад тал болчидгиймуу. «Оросоор ярив» Тэгээд заримдаа чонын нэр цээрэлдэг. Тийм юм байна уу? Цээр байна уу? Дээр үеийн улсууд чинь нэрээр нь хэлэхгүй алтан араат гэж ярьдаг байсан манай настангууд дээр үед алтан араат гэж. Алтан араат. Нэрий нь цээрэлж байгаа байхгүй юу. Алтан араат. Алтан араат гэнэ. Булган сүүлт гэнэ. «Оросоор ярив» Ингэж нэрлэдэг байсан. Дээр үеийн улсууд ухаандаа нэрий нь цээрэлдэг. Чоныг тэгж. Чоно гэхгүй. Алтан араат, булган сүүлт гэнэ. Алтан араат булган. Булган сүүлт гэнэ ухаандаа чоныг. Булган юу? Тийн сүүлөөр нь булган сүүлт гэнэ. Булган сүүлт. Тийн. Тэгж ухаандаа цээрэлдэг. Булган сүүлт. Булган сүүлтэй. Алтан араат гэж нэрлэдэг байсан. «Оросоор ярив» Ухаандаа цээрэлж байхгүй юу мал ахуйгаа яахад нэрий нь тэгж хэлнэ. Алтан араат гэж. Алтан араат тэгээд. Алтан араат булган сүүлт. Булган сүүлт. Ондоо нэр байсан бэ? Танайхаар тийм юм байна уу гэж хоорондоо ингэж асуудаг тийн. Алтан араат булган сүүл ямар байна вэ гэж ухаандаа малаа ингэж бариулдаг болохоор нэрий нь цээрлэдэг байхгүй юу. Чоно гэж дуудахгүй. Тэгээ алтан араат булган сүүлт гэж ярьдагсан. «Оросоор ярив» Ондоо амьтан ондоо амьтны нэрий нь цээрэлдэг бэ? Өөр амьтныг одоо яадгүй. Үнэг, үнэг, баавгай, могой. Үнэгий чинь одоо бас л нэрлэдэг л байлгүй. Гэхдээ үнэг л гэдэг л дээ. Чоныг бол тэгж л цээрлэдэг байсан. Анд ан руу явах үед бас цээрэлдэг үү? Би чоныг агнах явмаар байна тийм юм хэлдэггүй тэ? Үгүй. Дээр үед чинь агнахдаа чимээ гарга, ярьдаггүй байсан улсууд чинь. Чимээгүй. Чимээгүй. Чимээгүйхэн яадаг тэ? Чоно агналаа гээд гарахаар нөгөөдүүл нь алга болчдог гэнэ ээ. «Оросоор ярив» Мэдрэг байдгийм уу яадгийн цээрэлж ярьдаг байхгүй юу. Тэгээд яасан? Тэгээд л гарж хүргүүлж бууддаг байсан байх аа. Одоо мал ахуйд ороод ирэхээр нь үргээдэг байсан байх. Үргээлэг хийдэг байсан даа одоо. Үргээлэг гэдэг чинь одоо ухаандаа ойг самнаж үргээгээд гарахад нь тэр чоно моны чинь дайжуулдаг байсан байх л даа. Алдаг барьдаг тэ. Дээр үед чинь одоо чоно моно авахгүй юм байхгүй байсан ш дээ одоо. Чонын арьс, зурамны арьс, тарваганы арьс гээл авдаг байсан. Сүүлдээ энэ урд хөрштэй болоод тарвагаа дуусаад бугаа дуусаад. Одоо авахаар буга ч олон болжээнэ. Буга гэж мэднэ биддээ? Одоо ийгээл есөн сард дуудаал эхэлнэ дээ уг нь. Одоо тэр минь өсжээнээ Баян-Уулын. Нэг үе бүр үгүй болсон ш дээ. Зах дээр болуул хужаатай хөрштэй нийлээд бүгдий нь урагш нь тарвагаа алж гаргаад мөнгөний төлөө. Одоо дуусаагүй ээ. Дуусан алдаал босоод ирсэн. Одоо бүү л аваасай гэж боджээнэ. Ер тэгээд амьтан хүн гэдэг чинь ер нь. «Оросоор ярив» Мөнгөний төлөө? Тийн мөнгөний төлөө. «Оросоор ярив» Одоо ийгээд нөгөө зах зээл гэж гарлаа ш дээ одоо дээр үеийн. Тэрэнд ороход ингээд энэ урд хөрштэйгээ л түнш болоод ирэнгүүтээ тэр хөршүүд чинь нөгөө мөнгөөр авч ан дуусгасан байхгүй юу. Бид нар амьдрахын төлөө ангаа хийгээл. Мөнгөөр авдаг байсан. Тарваганы арьсы чинь мөнгөөр авна. Бугы ч бас л ингээл эвэр юугий нь авна, сүүлий нь авна. Тэгээд бид нар чинь амьдрах гээд зах зээл эхэлж байсан улсууд чинь ийгэнэ дээ. Одоо бол ийгэхгүй. Одоо олон болж байгаа. Яг дуусдагийн даваан дээр харин хилээ хаагаад гаргахаа болио. Бидний бүгдий нь алаад дуусаа гэдэг байхгүй юу. Яс юман дээрээ би тэгдэг байсан. Бид одоо ийгээд мөнгө болж байгаа юмыг амьдрахын төлөө алж байгаа. Таанууд ангаа хамгаалъя гэвэл хилээ хаа. Бүү гарга. Тэгвэл хүн алахгүй ш дээ тэ? Хэрэгцээгээрээ бас ингээл буудаал алдын. Тэхэд чинь нөгөө аюултай их мөнгө олно хужаа нар чинь. Одоо ингээл баахан мөнгө авчраал тэгээд арьс авна. Тэгээд бид нар чинь мөнгөнөөс болж бүгдий нь алаал нэлээн муудуулсан даа. Одоо бол авахаа болиод амар байна аа. Тэгээд та бага байхад энд энэ нутагт хумуус зөмөгеөнд суудаг уу? Зөмөгеө. Юу гэнэ? Зөмөгеө гэж. Зөмөгеө гэж мэддэг үү? Зөмөгеө гэдэг чинь одоо нөгөө юу одоо халхаар бол юу билээ дээ? Отог гэж ярьдаг. Ууландаа барьдаг. Отог барьдаг. Одоо энэ хойд тал бол ердөө тэр ам болгонд тийм зөмөгеөтэй. Тэндээ очиж ангаа хийнэ. Манайд тийм юм байхгүй. Орос руу бол ерөөсөө бүүр тэр тэр ч бүр ингээд одоо мараа гэж ярина биддээ. Тэрэн дээрээ хүртэл ингээд байшин савтай. Бүр аман болгоны эхэнд. Тэхээр тэр л бүтэн хагас сайнаар очиж агнана. Өөр анчид тэнд ирэхгүй. Бүгд ам болгонд байдын билээ ш дээ. Манайхан тийм юм байхгүй. Анчин гэр яаж нэрлэдэг вэ? Бид нар чинь яваал агнана. Хөдөө отоглоол хононо. Өөр юм байхгүй. Хойд бол ам болгондоо эзэмшил газартай. Тэгээд тэр бүтэн хагас сайнаар очиж ангаа хийнэ. Тэгээд тэр зөмөгеө нь бэлэн байх. Тэгээд ер нь тэнд өөр амьтан очихгүй. Манайхан яахав дээ халт гараал ийшээ ангаа хийвэл хийгээд тэгээд. «Оросоор ярив» Хөдөө хээр хоноол явна. «Оросоор ярив» Манайхан. «Оросоор ярив» Гахай байвал бодон байвал. Байгаа. Тэгээд нэг жилтэй гахай, хоёр жилтэй гахай яаж нарлэдэг вэ? Та мэднэ үү? Юуны гэнэ? Энэ гахай байдаг ш дээ. Нэг настай. Нэг настай, хоёр настай гахайг яаж нэрлэдэг вэ? Та мэдэх үү? Сайн мэдэхгүй байна аа. Насаараа л байдаг байх аа. Торойгоос авхуулаад цацар гээд тэгээд цацарын дээд тал нь болохоороо. Цацар. «Оросоор ярив» Ах нь болохоороо хадаргаа гэж бодныг хэлдэг. Мэгзий нь юу гэдэг билээ дээ? Хадаргаа бодон гээл тэгээл бүдүүрдгийн. «Оросоор ярив» Одоо торой гэж торойны ах нь цацар гэдэг байхгүй юу. «Оросоор ярив» Гахайн цацар. Тэрний дээд тал болохоороо одоо тэгээд тэр хадарга гэхээр ухаандаа эр бодонгий нь хэлж байгаа байхгүй юу. Мэгж болохоороо. «Оросоор ярив» Хадаргаа бодон гэж. Хадаргаа бодон «Оросоор ярив» Тэгээд. Мивш байвал? Мивш. Мигж гэдэг нь одоо эмий нь ярьж байгаа байхгүй юу. Мигж. Мигж одоо тэгээл тэр. «Оросоор ярив» Эмий нь ярьж байгаа байхгүй юу мигж гэдэг нь. За тэгээд мигж одоо нас нь юу билээ? Тэдэнтэйгээ ойролцоо л байдаг л даа. Ухаандаа эрий нь болохоороо хадаргаа бодон, цацар гэдэг нь ухаандаа тооройн ах нь ингэж ярьдаг. Тэхээрээ тэд чинь бүгд л адилхан насны л болоо. Бүгдий нь би сайн мэдэхгүй байна аа. Торой цацар гэдэг нь ухаандаа тэр гахайн юу байхгүй юу бодонгийн юу. Хадаргаа бодон болохоороо залуу бодон. Тэгээд дээшээгээ болоод ирэхээр бүдүүрээд яваад өгнө. Та бага байхад тэгээд энэ муур шиг буур шиг тийм юм байсан бэ? Морь шиг борь шиг энэ гутал. Ямар юм аа? Моршик? «Оросоор ярив» Пооршиг пооршиг гэж ийм гутал байгаагө? Одоо тийм. Тусгай гутал. «Оросоор ярив» Танай жа байхдаа танайх юу иддэг байгаав? Юугээр хооллодог байгаа вэ? Бид ч одоо тэгээд мал ахуйгаа маллана. Угийн тэгээд ан хийгээд ангийнхаа махыг хэрэглэдэг. Өнөө ч хэрэглэнэ. Бор гөрөөсөө алаад тэгээд бор шөлөө угаа л. «Оросоор ярив» Малаа маллаал малынхаа мах шөлийг. «Оросоор ярив» Анчин хүн ангаа хийгээд ангийнхаа махыг хэрэглэнэ. Ерөөсөө ан хийгээл тэрнээсээ. Тэгээд хүнсэндээ хэрэглэдэг. Тэр бор бор шөлнөөс гадна. Ийгээд бор шөл ууна шүү дээ. Хойдох хангайн улсууд чинь борыгоо буудна. Тэгээд тэргүүрээ бор шөл хийнэ. Бууз хийнэ. «Оросоор ярив» Тэгж хэргэлдэг хангай. Тэгээд тэр ангийн дотры нь бас иддэг байгаагө? Дотор нь. Дотор тэр гэдэс юм. Үгүй ээ тэрийг хэрэглэхгүй. Хаядаг уу? Мал шиг ингэж арилгаад иддэг биддээ. «Оросоор ярив» Гэдсий нь гаргаад махы нь иднэ. Махнаас нь ямар ондоо хоол хийдэг байгаав? Махаар нь одоо янз бүрийн хоол хийнэ ш дээ. Ямар л бол ямар хоол. Бууз мууз гээл голцуу тэгээд. «Оросоор ярив» Бууз гэж одоо монголын жинхэнэ одоо нарийн хоол байхгүй юу. Тэгээд ямар бол ямар хоол хийнэ. Шүл хийнэ, цуйван хийнэ одоо ердөө. «Оросоор ярив» тэр гөрөөсний. Бор гөрөөс гэдэг чинь ябор гмар ч өөх байхгүй. Ерөөсөө л хар мах. Зун ч алсан яг хэвээрээ, өвөл ч алсан яг хэвээрээ. Өлөө алдахгүй. Зээр нь болохоороо намар таргална. Арван сард таргалаал тэгээд турна. Тийн бор гөрөөс бол тэгээд ямар ч үед алахад л бор шөл хэвээрээ. Мах ийм сайн эмчилгээнд мундаг. Одоо элэг мэлэгнээс нь бор гөрөөсний цус бүх юмыг хэрэглэнэ. Ардын эмчилгээнд мундаг. Одоо зээр бол тийм сэрүүн чанарын амьтан. «Оросоор ярив» Их идвэл нойргүйднэ. Одоо сэрүүн чанарын махтай амьтан гэх юм уу даа зээрийг. Их идүүл тэгээд нойр мойр хүрэхгүй. Настай улсуудын өвчин хөдөлгөдөг тийм. Тэгээд бас идэж хэрэглэнэ ээ. Бор гөрөөс бол ямар ч үед ердөө бор шөлтэй л байна. Өөх байхгүй. Зун ч хар, өвөл ч хар. Мах нь зөөлөн. Зээр бол тураад бүр яндан болно. Тэхэд бор гөрөөс хэвээрээ л байна. Мах нь зөөлөн. Сайхан бор шөл уугаал тэгээд. Тэгээд ер нь элэг мэлэгнээ өвчинд чинь бор гөрөөс аюултай сайтай. Цусы нь ходоодонд ууна, элгий нь элгэндээ хэрэглэнэ. Ер нь эмчилгээний талд бол бор гөрөөс мундаг. Махы нь иднэ. Тэгж л настангууд тэгж л эмчилгээ хийдэг бор гөрөөсөөр. Тарвага яахав? Тарвага одоо хориотой л доо. Тэхдээ ганц хоёрыг барьж иддэг. Маш хамгаалалтанд. Их барьсаан зовоосон. «Оросоор ярив» Гурав дөрвөн зуугаар нь агнадаг байлаа. Тэгээд нөгөө хужаа руу зөөгөөд тарвага дуусаа. Өнөө яахав ганц хоёрыг алж иднэ. Хамгаалтанд олон болж байна өө хөөрхий өсжийнө. Их байдаг байсан биддээ. Олон болохоороо энэ чинь тарвага олон болоод ирэхээрээ бас өвчин мөвчин гардаг тахал гэдэг өвчин. Баруун аймаг руу гардаг. Тэгээд ер нь тэгээл хүнсэндээ хэрэглэдэг тарвагыг. Махы нь иднэ. Арьсы нь одоо ингээд хойш нь өгдөг байсан. Сүүлдээ энэ хужаа нартай болоод зах зээл эд нар чинь хамаагүй аваал тарвагаа жоохон муудуулаа. Одоо тэгээд хорьсышдээ амар. Тарвага дууслаа гэх. Би хэлдэг байсан байхгүй юу. Та нар ерөөсөө л бид нар чинь одоо амьдралын эрхэнд л ингээд зах зээл болоол алж хэргэлж байгаа. Мөнгөний төлөө л явж байна. Болиулъя гэвэл бидэнд гүтгээд яах. Одоо гаргахаа больсон ш дээ бүр амар. За за тэгээд тэр хүн мах гэж. Хүн мах гэдэг чинь цуйвандаа хйижийнэ. Энэ яагаад хүн мах гэдэг? Яг энэ дал талдаа хүн мах нь байдаг. Арай гоё нь болохоороо бас өөр. Бас ийм цагаан юуны мах байдаг. Цагаан булчирхай гэж тэрийг түүж авч хүн махы нь авч хэрэглэнэ. Хүн мах нь одоо нойр булчирхайн өвчинд хэрэглэнэ. Бүгд л эмчилгээнд явна шүү дээ тарваганы хүн мах. Нойр гэж байдаг биддээ сүүлд тэрэнд хэргэлдэг хүн махыг тарваганаа эмчилгээнд. Тэгээд махы нь хэрэглэнэ. За тэгээд мал иддэг сүүжний яс гэртээ үлдэж болох уу? Сүүжний яс. Яана гэнэ ээ? Сүүжний яс мэддэг үү? Тийн. Тэгээд энэ холоос хойш холоос хойш үүнийг гэрт үлдэж болох уу болохгүй юу? Тэрийг одоо настангууд аягүй цээрэлдэг байсан. Настангууд цээрлэдэг? Тийн. Яагаад? Сүүжний ясыг гэрт хонуулж болдгүй тийм дээр үеийн ёс байдаг байсан. Гадаа гаргаж. Газраа. Гэрт хонуулдгүй сүүжний яс байна. Өшөө чинь юу билээ? Энэ яагаад? Та мэднэ үү? Тэр энэ тэрийг аягүй цээрэлдэг байсан настангууд. Өнөө ч одоо мэдэхгүй байх өө. «Оросоор ярив» Малынгаа хэргэлж болдог юу энэ тэрийг настангууд чинь дээр үед аюултай. Одоо нөгөө дээр үеийн улсууд чинь бүгд л ёс горим байсан. Одоо сүүлийн үед тэрнээ мэдэхээ болио хамаагүй тэгээл. Настангууд чинь аягүй цээрэлдэг. Одоо ингээд чөмөг байна ш дээ одоо. Чөмөг байна одоо. Тэрий чинь ингэж ташидгүй. Хагалж иддэг. Өнөө ч хамаагүй. Малынхаа одоо тэр юуг дээр үед чинь ёс байдаг. Чөмгийг ташиж болохгүй. Ангийн юуг болохоор хутгаар ташиж болно. Малыхыг тэгдэггүй. Яг ингэж сүхөөр ингэж хагалж иддэг чөмгөө. Одоо манайхан чинь шууд хутгаар ингээд чөмгийг сордог. «Оросоор ярив» Дээр үед тийм ёстой байхгүй юу. Манайхан чинь ёс горим барих юм бол ёстой аймаар ш дээ манайхан чинь бүгд ёстой. Тэр сүүлийн үед залуу сүрэгтэн болоод тэгээ мэдэхээ болио. «Оросоор ярив» Дээр үеийн настангууд чинь ёс горим бол аймаар барьдаг байсан. «Оросоор ярив» Малаа алахаа тэгж цээрэлдэг. «Оросоор ярив» Хонь малаа янзлахдаа хүртэл аюултай цээрэлдэг дээр үеийн улсууд чинь. Өнөө ч тэгээд орос тал руугаа ороод хонио өвчиж алдаг. Одоо тийм ёс байхгүй. Оросууд манай хойд тал болохоороо ийгээд дуусаа. Тэгж малыгаа цээрэлж хүндэлж иддэг байсан дээр үеийн настангууд. Чөмөг ташиж болохгүй хагалж иднэ. Одоо өнөө ч тийм биш болоо бидээ. Урдны ёс гэдэг чинь дээр үеийн улсууд аймаар байсан настангууд. Болох юм байдаг юм уу үгүй юм уу гэхээс. Өнөө ердөө тийм байхгүй ээ. Би гөрөөсний мах идэхэд би одоо гөрөөсний мах иджийнаа гэж хэлж болох уу? Болохгүй. Дээр үеийн настангууд тэгж цээрэлдэг байсан. Яагаад вэ? Ална гэж ярихгүй. Агнана гэж яриха. Өнөө бол тийм биш. Дээр үед чинь настангууд чинь ангаа хийхдээ хүртэл яг номоор нь хийнэ. Нэрий нь хэлэхгүй. Ямар сайндаа чоно агнахдаа алтан соёот, булган сүүлт гэж ярина. Чоно гэж ердөө ярихгүй. «Оросоор ярив» Цээрэлдэг байхгүй юу настангууд. Өнөө одоо энэ залуу сүрэгтэнгүүд чинь ёс горим гэж бараг л байхгүй болоо биддээ. Алуул алаад идүүл идээд малынхаа махыг иднэ. Чөмгөө ташихгүй хагалж иднэ. Өнөө хамаагүй. Тийм болоо биз дээ. Тэр нөгөө ангийн нэр бас нэрлэж болохгүй юу? Болохгүй. Дээр үед цээрэлдэг. Өнөө бол хамаагүй болоо биддээ. Тэмээний мах яасан? Ангийн махыг одоо бас цээрлэнэ. Тэмээний мах. Тэр одоо тураг гэдэг нь одоо бугыг хэлж байгаа байхгүй юу. Бас цээрэлж хэлж байгаа байхгүй юу. Буга ална бугын мах иднэ гэж ярихгүй. Тургийн мах гэж ярина. Тураг гэдэг чинь одоо том бугыг цээрэлж ярьж байгаа байхгүй юу. «Оросоор ярив» Тураг агнана. Маниус одоо буга агнана гээд өнөө бол хамаагүй дээ. Буга агнана агнана гэж ярьдаг. Дээр үеийн улсууд чинь тэгж цээрэлдэг. Тураг агнана гэж ухаандаа. Цээрэлж ярьдаг. «Оросоор ярив» Чоныгоо болохоор боохой гэж ярина. Булган сүүлт, алтан араат гэж цээрэлдэг. «Оросоор ярив» Хамаагүй нэрээр хэлэхгүй. «Оросоор ярив» Хангайн амьтан нэрлэдэг үү чоно? Нэрлэхгүй өөрөөр нэрлэнэ. Булган сүүлт алтан араат гэх маягтай. Бор гөрөөсий чинь бас өөрөөр хэлнэ бас. Ямар нэрээр? Одоо хөвчийн ойн гөрөөс гэж ярина. Цээрэлж ярьж байгаам. Бор гөрөөс гэж ярьдаг биддээ тэрийг ойн гөрөөс гэж ярина. «Оросоор ярив» Талын нөгөө цагаан зээр болохоороо талын цагаан зээр гэж ярина. Цагаан зээр нь. Үүний нэр цээрэлдэг үү? Цагаан зээрийн нэр цээрлэдэг вэ? Үгүй. Үгүй юу? Цагаан зээр гэдэг нь ухаандаа жинхэнэ нэр нь цагаан зээр. «Оросоор ярив» Одоо талын гөрөөс гэсэн үг л дээ цагаан зээр гэдэг чинь. «Оросоор ярив» Намар ингээд таргаа авна. Хавар турна тийн. «Оросоор ярив» Тэмээний мах идэхэд тэмээний мах иджийнэ гэж хэлж болох уу? Одоо бүү мэд. Манайхан тэгж ярьдаг л байсан. Тэмээ л гэж ярьдаг болохоор. Ер нь тэмээ ер нь хэрэглэдэггүй байсан. Ачаа юу сүүлийн үед л одоо ингээд тэмээ мэмээгээ алж хүнсэндээ хэргэлж байгаа болохоос биш. Ер нь тэмээг унаа хөсөг зөөнө. Хамаг л юм хийдэг. Одоо унаа их болоод тэмээгээ тоохоо болио. Тэмээ гэдэг чинь жилдээ төрөхгүй ш дээ. Явж явж хоёр гурван жил болж нэг төрнө. Одоо тэгээд тэрий чинь монголчуудын гэрээ ачна. «Оросоор ярив» Тэгнэнэ гэж ярина. Тэмээ жин гэж ярина. Бүх л юм хийдэг байсан тэмээ гэдэг амьтан. Өнөө бол одоо байгаа байгаа тэмээ. Эдэлж хэрэглэхээ болио. Адууны мах идэхэд тэрээний нэрлэж болох уу? Тэмээний мах гэдэг чинь яг л тэр одоо тураг ангийн бугын махтай яг адилхан сэрүүн чанарын. Тэмээ буга хоёр. Адууны адууны морины мах. Адууны мах. Адууны махыг манай энд хэргэлдэггүй. Баруун тийшээ казакууд бол ерөөсөө л байнга адууны мах хооллоно. Өөр юм хэрэглэхгүй. Манайхан бол яахав дээ хааяа хүнсэндээ хэрэглэнэ. Тэгээд та адуу адуу үхсэнд тэгээд мах хийдгүй. Адуу бол хэрэглэнэ манайхан хүнсэндээ. Тэмээг бол тэгдгүй манайхан. Бараг л тэмээний мах мэдэхгүй дээ. Баруун тийшээгээ бол яадаг байх аа. Адууны махыг байнга хэрэглэхгүй манайхан чинь. Хааяа нэг иднэ. Тэгээд дандаа үхэр хонио алдаг. Баруун тийшээ болохоор казакууд гэдэг чинь ерөөсөө тувтан адууны мах. Өөр мах идэхгүй. «Оросоор ярив» Адууны махы чинь уул нь сайн чанарын мах гэж ярьдаг ш дээ одоо. Одоо манай энэ хойдуул Оросын Холбооны адууны мах багатай байхад адууны мах авъя гэдэг тийн. Чанар сайтай гэнэ. «Оросоор ярив» Манайхан чинь адуу малаа уяна. Ер нь тэгээд эдэлгээнд оруулдаг байсан. Одоо техник болоод болио. Тэргэнд оруулна, бүх л юмаа хийнэ. Тэрэгний морь гэж одоо байхаа болио. Одоо моцикл машин унаа юу болоод хэрэглэхээ болиод адуунууд нь зоргоороо л явна. Тэгээд олон болоход нь юундаа хэрэглээд мөнгө төгрөг болгодог яадаг юм дээ. Тэрнээс нөгөө морь малаа эдлэхээ болио биш үү. Одоо бид нар чинь одоо буриадууд чинь жинхэн морий чинь тэргэнд оруулж сургаал одоо мод түлээ оруулах бүх юмаа хийдэг байсан. Одоо техник мехник л. Адуу малаа сургахаа болио. Бараг унахаа ч болио шүү дээ. Хужаа моцикл унасан тэргээрээ малаа хараал одоо морь сайхан морь унаад явж байгаа залуучууд ховор шүү. Харахад аягүй гоё харагддаг. Дээр үед чинь одоо мориор бүх юмаа хийнэ. Түлээ тэргэнд оруулна, түлээ модоо татна. Тэгээд хадуур хийгээд өвс мөвсөө хадна. Одоо өнөө чинь одоо морь оруулаад хадлан авахаа болио. Дандаа техник. Хужаагаас трактор машин жижиг юмнууд орж ирээд тэгээ хэрэглэхээ болио. Дээр үед чинь одоо тэр мориор л хамаг ажлаа нугалдаг байсы ш дээ. Уулнаас мод цагаалж буулгана. Модоо татна. «Оросоор ярив» Тэргэнд оруулаад хадлангаа хадна. Малынхаа өвсийг авна. Тийм л байсан. Өнөө одоо хэрэглэхээ болио. «Оросоор ярив» Хүмүүс тэр гэртээ биш гэрээсээ гадна талдаа жишээлбэл талдаа юм идэхэд ямар цээртэй юм байдаг уу? Цээртэй юм бас байх. Идэх идэхгүй болохгүй энэ тэр байх аа. Цээр гэж байдаг. Ямар цээр байдаг вэ? Одоо тэгээл ер нь юм хум малынхаа мах энэ тэрийг хэрэглэхэд цээр болох болохгүй юм цээр гэдэг чинь ухаандаа тэ малынгаа бас идэж бариад яахад бас тэр чинь малаа хэргэлдэг өдөр гараг гэж байх. Хамаагүй бариал алдаг цээр байдаг байхгүй юу. Тэгээд манайхан чинь нөгөө гадагш нь одоо ингээд мах шөлөө хүнд өгнө ш дээ. Тэхэд цээртэй өдөр байх. «Оросоор ярив» Одоо тэр чинь бас хүн хүн өөр. Хагассайнд юм гаргахгүй. Цагаан идээ хүн юм өгөхгүй. Тавдахад бас өгөхгүй. Янз бүрийн тийм цээр гэж байдаг. Малчин хүн чинь одоо зүгээр хотноосоо очоод бариад хүнд өгдөг биддээ. Тэгэхгүй бас. Өдөр гараг харна. Тийн бас цээр гэдэг чинь ухаандаа тийн. «Оросоор ярив» Идэж уухдаа хүртэл бас өдөр гараг харж мал ахуйгаа яахдаа янзалдаг тийн. Сайн өдөр хардаг. Цээр гэдэг. Би тэгж л ойлгодог ш дээ. Тийн мал ахуйгаа бас зөв хэрэглэнэ. Номоор нь ална. «Оросоор ярив» За ах аа бид одоо тэр нөгөө өрөөнд оръё. За тэгье дээ. Их чангалдаж байна. Ам хатаад байна. Ам хатаад байна. За иймэрхүү улсууд яваа юм биддээ. «Оросоор ярив» Зөндөө улсууд ирдэг ээ. Гадаадаас ирдэг нь надаас юм хум яана асууж л байдаг тийн. «Оросоор ярив» Хамнигадууд гэдэг чинь ховор талдаа болоод байна. Наана чинь ус байна уу? За баярлалаа. Нөгөө өрөөнд оръё. Нөгөө өрөөнд оръё. Цай ууя. Цай ууя. Цай уумаар байна уу? «Оросоор ярив» Бүгдээрээ цайгаа уухгүй юм уу? Та хэд цайгаа уугаагүй юм уу? «Оросоор ярив» Та хэнтэй уулзах гэж яваа юм? Ах нь цай уух гэж ирээл чамайг бэдрээл явна. Тэгсэн бүр энд хэл амаа сугалуулжийна. За тэгье даа. Утсаа авъя даа. Наашаа орогтий. Сайн байна уу? Сайн банйа. Тэр өрөөнд орогтий. За тэгье. За ахынгаа утсы хадгалаад аваа тэ? Би чамайг хараал бэдрээд яваа байхгүй юу. Утсаа авах гэж ирээд тэгээд энд. «Оросоор ярив» Дээшээ суу. Цай. «Оросоор ярив» Та цай уух уу? Цай. «Оросоор ярив» «Оросоор ярив» Ганц нэг цай байгаа. Липтэн цай уух уу? «Оросоор ярив» Хүйтэн юм байвал бүр л сайн. «Оросоор ярив» Та хэд тэгээд ийм ажлаар явж байгаа улс уу айн? «Оросоор ярив» За одоо цай чанаж байна. «Оросоор ярив» Цай чанаад очно оо. Хамнигаанаар ацрах гэдэг үг ярих уу ацрах? Цай ацардаг. Ацрах ацрах гэж үг байгаа юу? Аа мэдэхгүй. Би сайн тэрийг мэдэхгүй ш дээ. Авчрах гэж байгаа тэ? «Оросоор ярив» Манайхан чинь ерөөсөө хамниган хэлээ сайн мэдэхгүй. Дээр үеийн настангууд л гоё ярина даа. Танай аав анчин болохоор нохой яаж нэрлэдэг вэ? Ондоо нэр байгаа юм уу, нохойноос гадна? «Оросоор ярив» Нохойноос гадна. Нохойноос гадна ондоо ондоо нэр байгаа юм уу? Нохой. Байхгүй. Байхгүй юу? Нохой. Бинэкэн хэлэхгүй юу? «Оросоор ярив» Нохойгоор дээр ан хийдэг ч байсан. Сүүлийн үед тэгээд болио биш үү дээ. Нохойгоор чинь янз бүрийн ан хийнэ ш дээ. Гахай махай нохойгоор нохойгоор тэр үнэг хярс бариулна. Тэр нохой чинь анчин нохойнууд байха. Нохой болгон тийм байхгүй. Тэгээд ухаандаа анчин хүнд л байдаг байхгүй юу. Надад хоёр нохой байгаа. Би намар гарахад яах вэ нэг гахай нохой сонирхоно оо. «Оросоор ярив» Нохой тань явж олоод гахай махай бариад зогсоно. Тэгээд очиж буудна. Бас нэг дор нь хутгалж алдаг байхгүй юу. Нохой дарахад. За тэгээд том гахайнууд чинь дийлдэхгүй ш дээ. Буудаж ална. Тэгж ан хийдэг ээ тэгээд ямар өөрснөө идэхээ л алахаас биш тэр ан их яахгүй ш дээ. Хэрэгтэйгээ хэрэглэнэ. Танай нохойнууд нэртэй байгаа юу? Нэр байх аа. Ямар нэртэй байгаав? Манай нохой ч одоо Халтар гэж нэртэй халтар нохой мохой. Зарим нь тэгээд Хойлог мойлог тэгээд тэд нарын нэр өгдөг л байх нохойдоо. Нохойдоо бас нэр өгнө ш дээ. Хотны нохой хоточ нохой гэж байна. Монгол банхар гэж байна. Тэр чинь жинхэнэ монголын одоо сүлд нохой. «Оросоор ярив» Сүлд нохой банхар гэж. Танай өгсөн тэр нохойнуудад танай өгсөн нэр байгаа юу? Надад байхгүй. Одоо нэр нь нохойнуудад ч байхгүй. Дээр үеийн нохойнуудад байсан. Тэгээд Өргөө мөргөө, Анч, Хойлог мойлог гээл янз бүрийн нэр өгнө. Тэгээ бас хүний нэр ч өгнө бас. Хүний нэр өгнө. Ямар хүний? Жишээ нь. Өгнө ш дээ бас нохойдоо тийн. Энэ Дорж уу, тийм үү? Одоо ийгээд нохойдоо Барсаа гэж нэр өгнө. Барсаа гэдэг хүн байвал таны нэр чинь миний нэртэй адилхан нохой байна аа гээд. Барсаа Барсаа гээд Хойлог Хойлог гээд тийн. Бас нохойнууддаа нэр өгнө ш дээ хүн чинь. Одоо бараг үгүй байх өө. Банхар гэдэг чинь одоо монгол банхар жинхэнэ монгол хүний одоо хоточ нохой банкар. Одоо энд чинь манай эндхийх болохоор дандаа тайгадуу. Тайга гэдэг чинь одоо ухаандаа тайга нохой оросын тайга гэж байдаг. Монголын тайга гэж байгаа. Одоо өнөө чоно нохойд явдаг анчин тайга гэж нэрлэдэг байхгүй юу. Хотных болохоор банхар. «Оросоор ярив» Жинхэнэ одоо хотны банхар малаа малладаг. Тэгээд анч нохой анч хийдгүй нохой гэж байна. Нохой үхсэн тэгээд яасан? Заримдаа энэ жаст. Нохой нохой. Түүнийг тал тавьдаг гэсэн яасан? Нохой үхвэл тэгээд яасан? Түүнтэй юу хийдэг вэ? Үхсэн нохойг яах вэ? Айн? Үхсэн нохойг яах вэ? Нохой үхвэл түүнийг яах вэ? Нохой чинь тийм удаан настай биш. Долоо найман жил болоол хөгшрөөд үхнэ. Тэгээл оройхон юунуудыг залаал гаргана. Анд сургавал хотны нохой болно. Нохой чинь ойрхон цөөхөн настай амьтан. Арав хүрдгүй. Арвын дотор л бараг наслаад. «Оросоор ярив» Богинохон настай амьтан. Тэгээд дороосоо төрж өсөж л байна гарж л байна. Тэгээд тэр энэ үхсэн биеийг нь яаж яадаг вэ? Тэгээд манай монголчууд чинь нохойнгоо үхэхэд нь сүүлий нь таслаад дэрлүүлээд аманд нь шар тос хийгээд ингээд одоо нөгөө одоо хүнөөр бол одоо хөдөөлүүлдэг гэж ярина манай дээр үеийн улсууд. Юу ярина? Одоо нохойнгоо үхэхэд нь аманд нь шар тос хийгээд сүүлийг таслаад тэрийг нь дэрлүүлээд тэгж одоо ухаандаа нохойгоо яадаг тийн. «Оросоор ярив» Тийн нохойнгоо үхэхэд нь тэгж аманд нь шар тос өмхүүлнэ. JBatkhuyag_stories2_13082023_kham_orgl_dji төгсөв. JBatkhuyag_stories3_13082023_kham_orgl_dji эхлэв. Тэгж тавьдаг. Тэгээд тэр газар тал руу яадаг талдаа орхидог уу? Тэгээд хонхор газар хийдгүй. Нохой өскүй гээд хонхор газар булдаг. Довон дээр тэгж. «Оросоор ярив» Тийн нохойгоо гомдооно. Хүндэлж довон дээр гаргаж тавьдаг. Сүүлий нь таслаад дэрлүүлдэг. Сүүлчрүүгээ болохоор настангууд ярьдаг. Нохойг сүүлтэй яахаар чинь нөгөө төрлөө олж өгдөггүй. Сүүлэндээ тэгж байдаг гээд сүүлий нь тасалж дэрлүүлээд аманд нь шар тос хийгээд тэгж хөдөөлүүлдэг байхгүй юу нохой үхэхэд нь. Дороо хөгшрөөд үхнэ ш дээ. Арван жил явахгүй л дээ. Нас богинохонтой амьтан. «Оросоор ярив» Хүүхдийн унасан шүдийг нохойнуудад өгдөг үү? Хүүхдүүдийн шүд унадаг ш дээ. Тэрий чинь бас яадаг. Шүд нь унадаг биддээ? Тэрий чинь одоо өөхөн дотор хийгээд нохойд ухаандаа ингэж өгдөг. Юу кэлдэг? Тийн одоо муу шүдийг аваад сайн шүдээ өгөөрэй гээд ухаандаа тийм нэг дээр үеийн тийм домог яриа ч юм уу тэ. Муу шүд аваарай. Тэгээд тэр өөхөн дотор хийгээд нохойдоо өгдөг байхгүй юу. «Оросоор ярив» Муу шүдийг аваад сайн шүдээ өгөөрэй гээд. Тэр өөхөнд хийж өгөөд л юу хэлдэг вэ? Тэр ингэдэг. Муу шүдийг аваад сайн шүдээ өгөөрэй гээд. Муу шүдээ аваад. Сайн шүдээ өгөөрэй гээд өөхөн дотор хийгээд нохой идээ биддээ. «Оросоор ярив» Тийм одоо ухаандаа дом тийм одоо юу юм бэ дээ. Дээр үеийн улсууды чинь бас ёс горим байдаг. Энэ дом уу? Шүдээ ингээд аваад хаяна гэж байхгүй ш дээ дээр үед бол. Шүд унадаг биддээ. Тэрийг чинь өөхөн дотор хийгээд нохойдоо тэгж хэлж өгдөг. Муу шүдийг аваад сайн шүдээ өгөөрэй гээд нохой хоп гээд идээ бидээ. Аваад сайн шүдээ өгөөрэй. Тийн тэгж хэлж өгдөг тийм ёс дом дээр үеийн ёс горим гэдэг бас байдаг л даа. «Оросоор ярив» Нохой нэмнэх нохой нэмнэх та ийм ёс мэднэ үү? Дээр үеийн улсууд чинь бороо хур орохгүй ган болоход нь нохойгоо нэмнэдэг усалдаг байсан. Тэгж бороо оруулдаг байсан гэж ярьдаг. Ярьж. Дээр үеийнхэн одоо ёс горимоо ярихын бол аюултай ш дээ одоо. Өнөө бол одоо тийм юм мэдэхээ больсон болохоос биш залуу сүрэгтэн бол дээр үед чинь ердөө болох юм байдаггүй. Бороо орохгүй ган болоход нохойгоо нэмнэж усалдаг байсан гэж ярьдаг манай дээр үеийн настангууд. Өнөө тийм юм байхгүй. «Оросоор ярив» Тэгээд бороо ган болно биддээ. Бороо орохгүй тэхэд нь нэмнээд нохойгоо усалж бороо оруулдаг байсан гэж дээр үеийн настангууд ярьдаг байсан. «Оросоор ярив» Дээр үеийн бас нэг тийм юм. «Оросоор ярив» Нохой дээр нь нэмнээ тавьдаг тэ? Тэгээд усална. «Оросоор ярив» Тэгж бороо оруулдаг. Тэгээд усанд хийдэг. Нэмнээд дээгүүр нь услаад нохойгоо нэмнэж тэгж ган болоход нь дээр үеийн улсууд бороо хур оруулдаг байсан гэдэг тийм дом дом юм уу даа одоо юу юм арга байдаг. Өнөө ямар тийм мэдэх вэ дээ. Дээр үеийн бас ёс горим гэдэг чинь аюултай байсан байх өө. Залуучууд өнөө болоотор тийм юм мэдэхээ болио. Яг л ингээд яавал одоо ингээд идээ будаа тэгээд юм дандаа болох номоор нь хэргэлдэг. Өнөө бол залуучууд тийм байхгүй. Ондоо бороо оруулах дом байгаа юм уу? Настангууд чинь хоол ундаа хүртэл идэхдээ бас цээрэлдэг тэ. Юу идэхдээ цээрэлдэг вэ? Айн? Юу идэхдээ цээрэлдэг вэ? Тэр одоо ингээд бас нэг болох болохгүй өдөр гэж байх. Тэрэнд чинь бас цээрэлж цагаан будаа чанж мах идэхгүй. «Оросоор ярив» Нэг өдөр нь мах идэхгүй цагаан будаа чанаж цээрэлдэг өдөр байдаг. Тийм л байдаг л даа. Одоо өнөө ч бид нар чинь одоо настангууд болж байна. Дээр үеийн настангууд чинь одоо их л миний бага байхад одоо их л болох болохгүй юм байна. Малынгаа одоо алж хэрэглэхэд өдөр гаргаа харна цээрлэнэ. «Оросоор ярив» Юу хараад цээрлэнэ? Айн? Юу хараад цээрлэнэ? Өдөр гариг гэж байдаг биддээ? Тав дахь өдөр юм уу хагассайнд мал муулж болохгүй ухааны юм ярьдаг. муулна гэдэг чинь одоо цээрэлж байгаа байхгүй юу. Мал ална гэж ярихгүй ш дээ. Одоо муулна гэдэг чинь ухаандаа дээр үеийн үг байхгүй юу. Өнөөгийн залуучууд чинь малаа алъя гэж ярих нь. Тэгж дээр үеийн улсууд чинь мал ахуйгаа яадаг. Идээ будаагаа хүртэд одоо сайн хийдэг гаргадаг. Одоо тэрий чинь цээр гэж ярьдаг байсан. Малыгаа одоо идэж хэрэглэхдээ өдөр гараг харна. Одоо тав дахь өдөр хагассайнд гадагш нь юм гаргахгүй. Цагаан идээ өгөхгүй гэж цээрлэдэг манай монголчуудын. Тэгээд махаа хүртэл идэхдээ цээрэлж иднэ. Одоо бас цагаан будаа чанана. Хүүхдийн дом байгаа байсан бэ? Хүүгдийн. Хүүхдийн дом. «Оросоор ярив» Хүүхдийн дом гэж байгаа юу? Хүүхэд айвал муу унтвал тэгээд яахав? Хүүхэд унтахад унтахад уйлдаг. Тэгээд ямар дом байсан? Уйлдаг хүүхдийг одоо тэгээд юу яадаг жоохон хүүхэд уйллаа гээд оруулахгүй тэгээд бас дом байдаг. Ус эргүүлж хаяна. Ус эргүүлэх. Үс авна. Хүүхдийн үс авахад бас өдөр гаргаа харна бас. «Оросоор ярив» Одоо ингээд архи мархи уусан хөлстэй морьтой хүн буухад хүүхэд уйлдаг нярай хүүгэд. Тэрийг чинь ингээд ус мус эргүүлээд хаядаг. Тийм дом байх л даа хүүгдэд. Нярай хүүгдий чинь бага байхад одоо тийн хөлстэй морьтой орж болохгүй хүүхэд уйлна гээд. Яаж эргүүлдэг вэ? Усыг ингээд нар буруу гурав эргүүлнэ. Нар зөв эргүүлээд тэгээд тэр босгон дээгүүрээ давуулж хаядаг байхгүй юу. Тэхээр нь согтуу ийм улсууд хөлстэй морь одоо морь хөлстэй морьтой хүн ороход хүүхэд бас яадаг байсан бишүүрхдэг. Тэрнээс нь тэгж дом гаргадаг байсан ус мус эргүүлж хаях. Яаж эргүүлдэг юм? Аяганд одоо ус хийнэ дээ. Тэрийгээ нар буруу гурав эргүүлнэ. Нар зөв гурав эргүүлнэ. Энэ хүүгэд байна ийгээд л. Тэгээд босгон дээгүүрээ ингэж гаргаж хаядаг. Хөлсөөгий нь гаргаж байна гэсэн үг байхгүй юу. Тэгээд бишүүрхэж дээр үеийн хүүгдүүд тэгж уйлдаг байсан шиг байгаамаа. Тийм ёс байдаг байх. Нөгөө утсы маань ацруу? «Оросоор ярив» Босгон дээгүүр хаядаг уу? Айн? Энэ усыг босго дээгүүр хаядаг уу? Ингэж хүн ордог босго гэж байгаа биддээ? Тэрэн дээгүүр ингэж. Гэрээсээ гэрээсээ ийгээд л асгах. Одоо ухаандаа хүүхэд мүүхэд уйлж барина хөлстэй морь ийм юм уусан улсууд орохоор хүүхэд уйлахад тэгж домнодог байхгүй юу. «Оросоор ярив» Тэгж домнодог. «Оросоор ярив» Сарны гэрэл дор унтаж болох уу? Одоо дээр үеийн улсууд чинь сарны гэрэлд бүү унт гэдэг байсан настангууд. Сарны гэрэлд унтаж болдгүй л гэдэг л дээ. Гэрийн тооно мооноор тусдаг биддээ. Тэхэд наагуур нь хөшиг мөшиг татаад сарны гэрэлд унтаж болдгүй гэж л настангууд ярьдаг. Одоо тийм байхгүй байх аа хамаагүй. Яагаад юм тэгж хэлдэг байсан? Одоо тэрийг би мэддэггүй. Настангууд тэгдэг. Сарны гэрэлд бүү унтагтий. Одоо тэгээд дээр үеийн настангууд ёс горимыг залуу улсууд мэдэхээ ч болио. «Оросоор ярив» Миний бага байхад л одоо тэгдийн. Ер нь болохгүй юм гэж байхгүй. Дандаа ёстой. Ёсыг барих юм бол ер нь болох юм байдым уу үгүй юм уу. Сарны гэрэлд усанд явж болох уу? Одоо тэр бол мэдэхгүй байна. Намар сарны гэрэлд л бүү унт гэдэг байсан. «Оросоор ярив» Сар тусаад яахав нэг гэгээ нь тооноор тусна биддээ. Тэрний гэрэлд бүү унт гэжээсэн. Сар гараад гадаа бол ямар бас нэг ёс байдгийн сарны гэрэлд бүү унт гэж настангууд ярьдагсан. Наагуур нь халхлаад тийн. Гэрт байхад тэр ханаар юм харж болох уу? Тэгж болдгүй гэсэн ёстой дээр үеийн ёсонд. Хана манаар үүдээр шагайх энэ тэр бол аягүй цээрэлдэг. «Оросоор ярив» Яагаад? Яагаад вэ? Одоо тэрийг одоо мэдэхгүй. Настангууд болдоггүй л гэж сургадаг байсан. «Оросоор ярив» Одоо ийгээд нэг хүн ирэхэд нь үүдээр шагайж болохгүй гээл ёс байна, гарна. Хүн тосч авна одоо тийм байхгүй болоод. Манай хүүгдүүд мэдэхгүй. Дээр үед тэгдэг байсан. Гарж нохой хорино хүнээ оруулж гаргана. Одоо тийм юмыг залуучууд сайн мэдкээ. Дээр үеийн монгол заншил гэдэг чинь одоо болохгүй юм гэж зөндөө байх. «Оросоор ярив» Гарын таван хуруу ямар нэртэй байдаг вэ? Гарын хуруу. «Оросоор ярив» Тэр хүүхэд байхад ямар яаж түүнийг нэрлэдэг байсан бэ? Ингээд ингэдэг л байсан байх. Гарын хуруу ингээд алгаа угаана. Бүгд энэ чинь настангууд бүгд мэддэг. Одоо мэдэхгүй. «Оросоор ярив» Дээр үед одоо гарын хээ мээгээр шинждэг байсан байх өө. Барваадай. Настангууд ухаандаа гарын хээгээр харж ингэж юучгүй бүгдийг шинждэг байсан. Барваадай сонссон уу, барваадай? Барваадай гэж сонссон уу? Биднийг бага байхад ингэж хүүхэд байхад барваадай бартан туулай үхэн хатан өндөр ноён бичихан бүүвэй гээд таван хурууг тэгж нэрлэдэг байхгүй юу. Ингээд бүгд нэртэй. Хамгийн сүүлчийх нь бичихан бүүвэй. «Оросоор ярив» Жаахан бүүвэй гэнэ. Бага. Барваадай бартан туулай тэгээд. Бичахан бүүвэй л гэдэг байсан. Хүүгэд байхад тэгээд настангууд яадаг байсан. «Оросоор ярив» Ахай та түүнийг дахин хэлэгтий. Үхэн хатан ямар юм билээ байз. Барваадай бартан туулай үндэр ноён бичихан бүүвэй гээд. Үндэр ноён гэдэг нь голых нь байх аа. Үхэн хатан гэдэг нь энэ хуруу. Эндээс нь ингэж тоолдог. Тэгээд барваадай бартан туулай өндөр ноён үхэн хатан бичихан бүүвэй. Баярлалаа. Өндөр настангууд хүүгэд байхад тэгдэг байсан. Одоо тэр ёсыг мэддэг залуучууд гэж байхгүй ш дээ одоо. Биднээр бараг ингээд дуусч байгаа. «Оросоор ярив» Монголын ёс заншил гэдэг чинь аймаар. Өнөө бол тийм юм байхгүй ш дээ одоо тэгээд. Баривал бариад малаа алвал алаа өдөр гараг гэж байдаг юм уу үгүй юм уу гэхээс тэгээд. «Оросоор ярив» Тэгээд ёс горим дээр үеийн ёс горим ингээд хүний урдуур явахыг хориглоно. Эмэгтэй хүн урдуур нь явахыг хориглоно. «Монголоор биш» Ямар хүний урдуур явж болохгүй вэ? Хүний урдуур хүн ирээд сууна биддээ. Урдуун хойгуур нь гүйж болохгүй хүндэлдэг тийм ёс горим байсан. Тэгээд өнөө ч бол хамаагүй юм байна л даа. «Оросоор ярив» Одоо настай хүн ирж байхад хүүгдүүд дундуур нь орж ярьж болохгүй. «Оросоор ярив» Ийгээд л урдуур хойгуур гүйж явдаг хүүгдийг яаж нэрлэдэг вэ? Болохгүй одоо дээр үеийн настангууд чинь хүний урдуур гүйлээ хойгуур гүйлээ гээд. Урдуур хойгуур гүйдэг хүүхдийг яаж нэрлэдэг вэ? Ямар зантай хүүгдүүд вэ? Тэрийг одоо тэгж л хүүгдүүдээ тэгдэг. Хүн ирэхдээр урдуур хойгуур нь бүү гүйгтий гэдэг л байсан. «Оросоор ярив» Өнөө ингээд бид нар чинь улсууд ингэж яахад нь хүүгдүүд орохгүй яахгүй ш дээ хүн ирэхэд. Гадаа л байна. Явсан хойно нь орно. Ахай та дөргөнөө гэж үг мэдэх үү? Дөргөнө өө? Тийн. Киргэд. «Оросоор ярив» Одоо тэгээд дээр үеийн настангуудынгаа нөгөө хэлж ярьсан юмыг хэлэхээс биш маниус хүүгдүүддээ тийм гэж хэлэхгүй ш дээ. Тэгээд л бүгдээрээ ингээл явж л байна. Тэгээд бид зарим нутагт энэ тийрэн гэдэг сүнс сонссон. Та ийм сүнсийн тухай сонссон уу? Тийрэн тийрэн гэж юу вэ? Дээр үеийн настангууд тийрэн гэж ярьдаг байгаа. Тэрий чинь ингээд зүүн хойшоо харсан аманд гэл үү баруун аманд гэл үү? Тийм юм байсан гэдэг. Тийрэн гэж ухааны. Энэ юу вэ? Хүний хэлээр ярина. хоол унд иднэ. Харагдахдаа харагдана үгүйдээ үгүй. Настангууд ярьдаг байсан. Тийрэн гэж тэрийг л ярьдаг байсан. Хайшаа харсан аманд шатар тоглоод суухад ирдэг гэж ярьдаг байсан дээр үеийн улсууд. Тийрэн гэдэг чинь ухаандаа бүр ингээд биежсэн хүн орж ирдэг гэнэ. Тэгээд харагдахаа болино. Тэрий чинь бас тийрэн гэж нэрлэдэг л байсан. Дээр үед одоо аян жин тээхэд энд тэнд унтахад тийм юм үзэгддэг л байсан гэсэн дээр үед. Одоо тийм юм байхгүй байх аа. Настангууд ярьдаг байсан чөтгөр л гэнэ тийрэн л гэнэ одоо хүүхэд байхад ярьдаг. энэ бүр оргүй ч биш л юм байна. Дээр үед тийм юм байсан юм байгаа биз. Хүнээ сүнс мүнс явжээдым уу яадын. Тийрэн гэдэг чинь ухаандаа чөтгөр гэдэг нь бас хий юм харагддаг юм байна. Тийрэн болохоороо биелсэн морь унаад ч ирж болно. Яг л хүн. Тэгээд тийрэн гэж ярьдаг юм. «Оросоор ярив» Морь унаад юу юу вэ? Тийрэн гэдэг нь одоо ухаандаа морь унасан хүн болоод яг л харагддаг гэнэ. Хий юм нь болохоороо орой гарна. Бас нүдэнд харагдана. Тэр чөтгөр гэдэг нь гэнэ ээ дээр үеийн улсууд. Одоо өнөө тийм юм байхгүй байх өө. «Оросоор ярив» Дээр үеийн улсууд тэгж ярьдаг. Хий үзэгдэл гэж ярина. Тэр нь болохоороо тэр сүнс чөтгөр гэдэг нь одоо тэр. Тийрэнг. Тийрэн гэдэг нь болохоороо бас өөр юм шиг байгаамаа. Морин дээр ямар. Яг л хүн шиг ингээл хүнтэй яриал явдаг биелсэн тэрийг тийрэн гэж ярьдгийм байна. Ухаандаа одоо ингээд орж ирэхэд одоо сайн байна уу гээд ороод сууна. Ирээд морио уяна. Тэгээд тэр чинь байкүй болно. Тэрийг тийрэн гэж ярьдым байна. Тэр морин дээр явахад тэр тийрэнг хардаг уу? Тийрэн чинь одоо яг л хүний хөдөлгөөнөөр морь унаад явна. Тийрэн морь унаад явдаг уу? Тэр чинь ухаандаа биелсэн юу байхгүй юу. Чөтгөр гэдэг нь болохоороо хий үзэгдэл. Ямар ч юу байхгүй. Тэр нь одоо тийрэн гэж улсууд ярьдаг. Тэр нь яадаг гэхээр биелсэн чөтгөр гэж ярьдаг ухаандаа. Биелүүлсэн биелүүлсэн чөтгөр. Тэгээд ярихад ердөө бидэнтэй ярихад яг л хүн. Тэгээд морь унаад бүүр морио уяна. Мордоод давхина. Хаяад одоход байхгүй. Тэрийг л тийрэн гэж ярьдым шиг байлээ. «Оросоор ярив» Тийрэн болохоор ямар сайн уу муу юу ямар? Одоо дээр үеийн улсууд ердөө тийм юм зөндөө дайралддаг байна л даа. Чөтгөр гэдэг нь хий үзэгдэл. Нөгөө тийрэн болохоороо биелсэн. Яг л хүн шиг харагдана. Морь унана, ярина. «Оросоор ярив» Тэр тийрэн бол сайн. Дээр үед одоо энэ урагшаа чинь тэмээн жин гэж тэмээг хэрэглэдэг домог яриа байдаг. Настангууд л ярьсым. Тэгээд тэмээн жин тээгээд явж байгаад нэг аманд хоносон байна л даа. Тэгээд ганцаараа нэг ухаандаа урагш нь ачаа бараа тэрнийгээ аваад тэгсэн чинь тийм модон модон аяга бий болоо хажууд нь хоол иджээсэн. Энэ чинь одоо яахаараа хаанаас ирдэг аягав гэсэн чинь харахад хоол нь байхгүй. Гурван удаа хийхэд нь цадлаа ханалаа цадлаа ханалаа одоо тийрэн гэдэг нь тэр гэнэ ээ. Тэгээл яваад өгсөн гэжээнэ. Тэгээд тэр хүнийг гэнэт сэрэхэд ердөөсөө л өглөө босоход нь өө бүр үхэр мал тэмээ мэмээгий нь хураагаад бүх юмыг нь хийгээд явна. Одоо яахав гэдэг гэнэ ээ. Байлгаж суулгадаггүй унтуулж хэвтүүлэхгүй одоо юу хийхэв гээд. Тийрэн гэдэг нь тийм байдаг гэнэ. Одоо юу хийхэв? Морь бариад ир гэхээр морь бариад ирнэ. Тэгээд нөхөр нойр нь хүрээд бүр унтуулахгүй. Одоо юу хийхэв? Бээжингээс халуун бууз аваад ир гэхэд төд удалгүй тавагтай бууз бариад ирдэг. Тэр тийрэн гэдэг нь одоо сүүлдээ явуулахаа болиод тэгээд дээр үеийн лам нар явуулжээсэн гэдэг. Яг л хүн. Одоо юу хийхэв. Тийм юм хий гэхэд хийнэ. Мөнгө олоод ир гэхэд мөнгө олоод ирнэ. Хаанаас тэрийг тийрэн гэж ярьдаг байсан дээр үеийн настангууд. Тэгээд тэр нь тийрэн гэдэг нь. Тэр ч амар юм биш үү бүх юмаа захиж авчруул. Гүй ээ тэр чинь удаан байвал болохгүй гэнэ. Тэгж лам нараар ухаандаа хөөлгүүлж сүнс л юм уу даа. Тийрэн сүнс юм уу даа. «Оросоор ярив» Тэгээд тэмээчин хүн энэ тийрэнг хаанаас харсан? Энэ тийрэн хаанаас хаанаас ирсэн? «Оросоор ярив» Тэр тэмээчин хүн тэр тийрэнг яаж дуудсан бэ? Тийрэн гэдэг чинь нөхцөхөөрөө салж өгдөггүй тэгээд лам бөө нар явуулдаг байсан байх тийн. Тэр тийрэнг яаж дуудсан бэ? Тэр тэмээчин хүн тийрэнтэй яаж болсон бэ? Тэр бол ерөөсөө тохиолдлоор болдог. Тийрэн гэдэг чинь ондоо чөтгөр гэж ярьдаг биддээ хий үзэгдэл. Тэрний цаана биелсэн л юм байна. Тэр чинь одоо нэг хүн нөхцөхөөрөө салж өгдөггүй. Юу авчрахав гээд. Яг л хүн. «Оросоор ярив» Морь унаад давхина. «Оросоор ярив» Тэгж дээр үеийн улсууд тийрэн ирсэн гэж ярьдаг. Тэрийг хүн засуулж салгахгүй бол болдгүй гэнэ бас болкүй. Нэг тийрэнтэй нөхөцсөн хүнийг чинь одоо бүгдий нь яахгүй бол. Тэр ч одоо тэгээд айлын бүх юм юу хийх үү бүгдий нь биелүүлдэг. «Оросоор ярив» Тэгээд нэг хүндээ яавал салдаггүй. Тэгээд одоо яв гэх үү яахав гээд. Тэгээд яахав? Удаан байж болохгүй гэнэ бас. Тэрий чинь ингээд лам юм уу ном хүн уншуулж холдуулдаг. Амарч хэвтүүлэхгүй гэжээнэ. Юу хийхэв яахав гээд одоо тэр чинь байлгадгүй гэнэ л дээ. Тоглоом тэр айлд тоглоом болжээнэ явъя гээд унтуулахгүй. Юу авчрахав гээд ингээд. «Оросоор ярив» Тоглоом яахав? Тэгээд тэр тийрэн гэдэг нь тэр юм байна л даа. Тоглоом гэж юм ямар холбоотой вэ үүнтэй? Юу нь? Тоглоом тоглоом хийдэг. Одоо айлд тоглоом болно биддээ мөрийтэй тоглоом гэж ярьдаг. Мөрийтэй тоглоом. Мөнгөөр тоглодог одоо нөгөө казино мазино ч билүү. «Оросоор ярив» Тэгээд унтуулж хэвтүүлэхгүй тэднийд тоглоом болжээнэ явъя гээд одоо. Тэгээд ард нь суугаад үзээд тийм карт байна ийм карт байна гээд л одоо. Ердөө хажууд нь мэдэгдэхгүй. Тэр хүнд л аягүй ядаргаатай тээртэй байдаг тийрэн. Унтуулж хэвтүүлэхгүй. Тийрэн тусалдаг тэ хазарт тийм үү? Тэгээд нэг хүнтэй ингээд нөхцөхөөрөө салж өгдөггүй. Юу хийхэв яахав гээд. «Оросоор ярив» Хонь малд явах уу гээд. Хоол унды чинь бэлэн хийгээд байдаг гэнэ. «Оросоор ярив» Тэхээрээ тэр хоол унд хийгээд байна гэдэг чинь тэр хоолы чинь идээд хүн хоол болохгүй ш дээ хий юм чинь. Янзын гоё хоол хийнэ гэнэ. Тэр нь хоол нь ямар ч юу байхгүй. Тэгээд одоо ямар хоол идхэв юу хийхэв гээл гүйж явдаг. Тэгээд тийрэн гэдэг нь тэр юм гэсэн. Хий л юм байхгүй юу даа. «Оросоор ярив» Сүнс юм уу даа тэр чинь нэг сонин. Тэр уулын эзэн уул овоо гэдэг чинь бүгд одоо тийм тийрэн гэдэг чинь тэр уулын. Уулын эзэн тийрэн. Уулын эзэн чинь тэр л байхгүй юу. «Оросоор ярив» Одоо энэ уул тэр уул гээд шүтлэгтэй уулнууд чинь бүгд тийм хамгаалагчтай. Тэрийг л тийрэн гэж яриад байх шиг байлээ дээр үеийн улсуудын яриагаар бол. «Оросоор ярив» Тэрэгний зам дээр унтаад юм уу замд нь дайралдахаар тэр нь наалдаад салахаа больчихдог. Тийм явдаг уулын хооронд явдаг. Зам дээр гэрээ голлож болохгүй. Бас тийм дээр үеийн ёс байдаг. Настангуудын. Би зөв ойлгосонгу? Хоёр уулын хооронд ингээд тэр уулын эзэн явдаг зам дээр буувал бас болохгүй. Тэр тийрэн юм карт наалдахдаа тэр ямар тоглоом наадахдаа тоглохдоо тусалдаг уу? Тэр одоо тэр хүний юу тоглоно мөрийтэй тоглож байгаа бол тэрэнд нь тусална. Шууд л. «Оросоор ярив» Хөзөр тоглохдоо. Тийм юм яав тэрийг барь энийг барь гээд. Тэгээд тийрэн гэж хэлдэг тэ? Тэгээд тэр ирээл унтахад нь тэднийд тоглоом болж байна явъя гээд унтуулж хэвтүүлэхгүй тэр чинь. Ийм л ухаантай. Тэгээд морь мал адуу мал аваад ир гэхэд түжгэнэтэл хөөгөөл аваад ирнэ. «Оросоор ярив» Дээр үед тийм юм байсан гэдэг. Өнөө юу байхав дээ байхгүй ш дээ. Мэдэхгүй. Дээр үеийн настангууд л ярьдаг байсан. «Оросоор ярив» Тийрэн шатартай холбоотой юу? Айн? Тийрэн шатартай холвоотой юу? Өө тэр шатар матар тоглоход нь бүгдий нь тоглоно. Тэгээд бүх л хүний хийдэг юмыг бүгдий нь хийдэг тийм л. Тэгээд өөрөө харагдахгүй. Өөр энэ намд харагдахаас биш хажуу хүнд харагдахгүй. Тэгээд танд хэлнэ ямар юугөөр энэ. Ийшээ нүү тийшээ нүү тэрэнд буу гээл ярьж л байдаг. Тэгээд хажуу талын та нар мэдэхгүй ш дээ. Тэгээд та дийлнэ тэ? Би тэргүэр нь аягүйд бол хууртаад тэр чинь унтуулж хэвтүүлэхгүй юу хэрэгтэй тэр болгоны нь дөхүүлж өгнө. «Оросоор ярив» Дээр үеийн настангууд ярихаар өнөө тийм байхгүй л дээ тийн. «Оросоор ярив» Тэр тэмээчин хүн тийрэнг яаж үгүй болгосон бэ? Хамаагүй тэр нэг нөхцөж болдоггүй гэнэ. Унтуулж хэвтүүлэхгүй. Тэр лам нар бол одоо тэрий чинь ном уншиж зайлуулдаг байсан. «Оросоор ярив» Ухаандаа чөтгөр тийрэн гэдэг чинь лам нартай тэмцэж гарсан байхгүй юу. Одоо ламын эрдэм чадлыг үзэж. Одоо лам гэж байна. Тэрэнтэй чинь тэмцэж гарсан. Тэрийг сайн лам нар чинь одоо дарж одоо ухаандаа тэр явуулдаг. Номы нь уншиж. Тэрэнтэй тэмцэж гарсан юм гэж манай урдчуул ярьдаг байсан даа. Лам л олон болвол тэрэнтэй чинь дагаад тийм юм гарч ирдэг. «Оросоор ярив» Чадлы нь үзэж сорьж гардаг ухаандаа тийм л байхгүй юу. Тэр тийрэн лам хоёрын тэмцээн үү? Тэр лам тийрэн чөтгөр гэдэг чинь ухаандаа тэр лам бөө нарын чадлыг үзсэн юм гарч ирсэн. Тэрий чинь лам л үгүй номы нь уншина. Тэгж л цааш нь явуулахгүй бол тэр чинь салахгүй. Харагдах хүндээ харагдаад харагдахгүй хүндээ харагдахгүй. Тэрий чинь ном хом уншиж лам нар л. Хүний сүнс л юм шиг байгаам даа. Төрлөө олохгүй сүнс л тэгж эргэдэг. Тийм юмтай нөхөцсөн гэж манай монголчууд ярьдагсан. Тэхээрээ тийрэн гэдэг нь болохоороо биелсэн чөтгөр гэнэ. Амьд хүн шиг харагдана. Нөгөөдөх нь хий болохоороо хий гүйдэлтэй. Нэр мэрээр дуудах ч юм уу яадгийн. «Оросоор ярив» Одоо өнөө үед тийм юм байхаа болио. Лам бөө нарыг ухаандаа сорьж тийм юм гардаг ухаандаа. Урдаас нь эсрэг юм гарч ирж байдаг тэ. Нэг лам байлаа гэхэд тэрний чадлыг үзэж тэр чөтгөр юунууд чинь гарч ирээд тэмцдэг. Тэрийг л дарж чадвал одоо мундаг том лам болно. «Оросоор ярив» Тэгээд номын хүчөөр лам дардаг. Одоо чамд тийм юм үзэгдээд унтуулж хэвтүүлэхгүй бол ламд хандах нь байшдээ. Номы нь уншаад тэрийг зайлуулдаг явуулдаг тийм. Сонирхолтой ш дээ. Муу лам. Маш их сонирхолтой. Муу лам бол өөрөө дийлдэнэ аюултай. «Оросоор ярив» Өөрөө дийлж чадахгүй бол өөрөө дийлдэнэ. «Оросоор ярив» Дийлдээд тэр лам нь яадаг вэ? Лам нь одоо тэрийг явуулж ном уншиж ухаандаа. Тэр чөтгөр тийрэнд дийлдээд л лам нь яадаг вэ? Дийлдвэл тэгээд аюул болышдээ. Аваад явышдээ. Тэр насаа бардаг уу? Тэр ламы чинь аваад явы ш дээ. Дийлсэн лам яадаг вэ? Сүнсий нь аваад явчина ухаандаа тийн. «Оросоор ярив» Хүний сүнс гэж байгаа биддээ. Бид бүгд сүнстэй. Тэхэд тэр дийлдэх юм бол тэр ламы чинь сүнсий нь аваад яваад өгнө. «Оросоор ярив» Дийлэх юм бол тэр сүнсийг арилгана номын хүчээр. Тэр арилсан сүнсийг дуудаж болох уу? Одоо энэ сүнсийг дууддаг чинь бөө нар байдын. Бөө лам хоёр чинь бас ялгаатай ш дээ. Одоо энэ чинь бөө нар гэдэг чинь олон жил болоод л явсан хүнийгээ сүнсийг дуудаж юм хум асууж зөвлөжээдэг. Тэрийгээ буцаагаад явуулдаг. Сүнсөөр ухаандаа. Би одоо тэр бөө хүн байгаад нас барвал тэр тэрийгээ дуудаж онгод оруулж ирж бөө сүнсий нь. Бөө нар сүнс дуудахаас лам дуудахгүй. «Оросоор ярив» Лам болохоор лам болохоор сүнс мүнсийг чинь бүгдий нь уншиж номын хүчээр явуулдаг. Бөө болохоороо бөөлөөд ингээд онгод тэнгэрээ оруулаад одоо тэр сайн бөөгөө дуудаж юм хум асууж. «Оросоор ярив» Тэрийгээ тэгээд. JBatkhuyag_stories3_13082023_kham_orgl_dji төгсөв. JBatkhuyag_stories4_13082023_kham_orgl_dji эхлэв. Буцаагаад явуулахгүй бол бас болохгүй. Би тэгж л ойлгодог л доо. Одоо бөө гэж байна ш дээ. Тэд нар чинь одоо нөгөө дээр үеийн лам юуны сүнсөө ингэж дуудаж оруулж ирж тэгээд юм хум асуудаг. «Оросоор ярив» Энд бөө нар байдаг уу? Бий манайд бөө бий ш дээ. Хэн бэ? Хэн бэ? Цэрэн бөө гэж байсан. Одоо залуу сүрэгтэн болоо байх өө. Бөө нар байдаг. «Оросоор ярив» Одоо бол яг жинхэнэ бөө нар ховор болоод. Бөө нар бий бий. Тэр бөө нар бол хамниган уу, буриад уу? Буриад ч байж болно. Хамниган ч байж болно. Халх ч бөөтэй хамниган ч бөөтэй буриад ч бөөтэй. «Оросоор ярив» Тэгээд өвчин зовлон энээ тэрээ хүрэхээр бөө лам нартаа хандаж тэд нар чинь сүнсээ дуудаж асууж. «Оросоор ярив» Одоо тэгж юм засал масал хийдэг байх ухаандаа. Өмнө нь одоо тэр мундаг хүнийгаа сүнсий нь дуудаж авчраад асуудаг. Одоо энэ ийм байна. Тэр тийм байна. Тэр бүгдийг хариулдаг. Би тэгж л ойлгодогтий. Би болохороо ухаангүй тэр лам бөө гэж явдгүй. Манай нагац өвөө лам хүн байсан. Халх хүн. Тийм юм байхгүй. Энэ буриадууд чинь бөөтэй. Тэд нар чинь тэрийгээ хүндэлж барихгүй бол нэхэгдэнэ. Тэгээл нөгөө хэнгэргээ цохиол хүнээ дуудаж юм асуудаг. Тэрий нь хэлж өгдөг юм биддээ бодвол. Тэгж л би ойлгодог. Өөрөө тийм юм мэдэхгүй ээ амар. За ахай та ямар нэг хамниган ч буриад ч халх ч дуу мэдэх үү? Мэднэ мэднэ. Та дуулаад өгөгтий. Халх дуу хамниган дуугаа дуулж болно оо. Тийн олно. Тэгээд халх буриад бол дуунууд байгаа л биддээ. Хамниган дуу бий. Тэрээний дуулаад өгөгтий. Дандаа та нар шиг улсууд ирээд намайг дуулуулдаг. Халхаа битгий дуул. Та үндэснийхээ дууг дуул гэхээр би хамниган дуугаа дуулж өгдөг. Хамниган дуу дуулагтий. За тэгье дээ. Загалхан Онон минь үерлөөд байна. Онон гол тийн. Заяаны минь ганц нь захиулжийна даа гэдэг нь одоо тэр хайртай басган нь одоо хэл хүргэж байгаа юм биддээ. Тэгээд Үргөн Онон минь үерлөөд байна, Үндөсөөрөө халиагаад урсаагсан гэнэгөөрэй гэж ухаандаа тэр хоёр хайртай хоёр хүн уулзах гэхээр хоёр Ононы цаад талд ингээд бие биендээ уулзаж чадахгүй тийм л дуу юм биддээ тийн. Загал Онон минь үерлөөд байна, Загасаараа л халиагсан гэнэгөөрэй, Заяаны минь ганц нь захиулж л байна дөө, Залхуутай цаашханаа гэсэн гөнөгөөрэй. Голын хоёр талаас уулзаж чадахгүй тэгээд л бие биенээ дуудахад нь нөгөөдөх нь залхуураад Заяаны минь ганцх нь захиулжийнэ дөө тэр нь ирээд дуудахад нь Залхуутай цаашханаа гэсэн гөнөгөөрэй гэж ухаандаа. Тийм л юу хамниган дуу байдаг. Өргөн Онон минь үерлөөд байна, Үндөсөөрөө халиагсан гэнэгөөрэй гээд ухаандаа мөрөн үерлэхэд тэр голын хоёр талд байсан амрагууд чинь уулзаж чадахаа болиод тэгээл байн байн дуудаад ярихад нь тэр залхуурч дуулсан дуу нь гэнэ ээ. Заяаны минь ганцах нь захиулж байна, Залхуутай цаашаа гэсэн гөнөгөөрэй. Үеийн минь ганц нь захиулж байна, Үгүй дээ цаашханаа гэсэн гөнөгөөрэй. Гуйлгасан маягтай тэр басган нь одоо гуйхад нь тэгж гаргасан дуу утгаараа бол. Тийм хамниган дуу байдаг. Манай ахай хамниган гоё дуулна. Би дуунд муу муу. Тэгээд энэ дуу ганц бадагтай юу? Энэ олон олон манай тэр ахай дуулдгийн. Соёлын тэргүүний ажилтан, одоо хотод миний ахай бий. Тэр дуулдаг. Урлагаар явж араажав телевизээр дуулдаг дуу нь явж байдаг. Хотод байдаг уу? Хотод байдаг манай том ахай. Хэдэн настай вэ? Хүүгэд хүүхдүүд дээрээ. Одоо надаас гурав ах даа. Тавин долоо наймтай болоо байх өө. Би ч тавин дөрөвтэй. Тавин дөрөвтэй. Манай ахай болохоор тавин долоо найм надаас гурав ах аа. Тэр минь одоо мундаг Соёлын тэргүүний ажилтан. Бага наадам, Алтаргана малтарганад тэр л дуугаа дуулна. Хэн гэдэг вэ? Баатарцогт гэж. Баатарцогт уу? Ээ мэднэ Алтаргана. «Оросоор ярив» Өндөр миний төрсөн ахай байхгүй юу. Баатарцогт гэж тэр. Бид танина ш дээ. Өчигдөр. Өө тэгээд Алтаргана малтаргана хаана одоо соёл урлагаар бүгд явжээдэг Баатарцогт гэж. Тэр чинь миний төрсөн ах. Бид ч мэдээгүй. Намайг дуулахаар чи одоо боль. Дуу дуулж чадахгүй. Яагаад тэгдэг вэ? Хамниган дуугаа бол аягүй гоё дуулдын. Аа за. Янз бүрийн дуу тэгээд тэр чинь соёлын тэргүүний ажилтан дуучин хүн. Манайхан ер нь удмаараа дуучин. Би ганцаараа нэг жоохон тиймхэн. Жоохон залгина. Тэгээ манай ахай ч архи уухаа болиод сүүлд ороод архи уудаг болоод одоо би ахыгаа тэгнэ. Та одоо архи уулаа гээд загнадаг өөрөө уу гэж загнадаг бол одоо энээхээ уухаар л онгирно. Тэгээд архи уулаа гэж намайг ийгдэг хүн чинь архичин гээл загнах. Би нөгөө хөгшид дээр өсөөд багаасаа архи уусан. Манайхан ер нь уудгүй. Тэгээд сүүлд одоо настай болоод нөгөө архи ууна. Би уухгүй гэхээр чи одоо яагаад миний өгсөн архийг уудгүй юм чи. Та одоо намайг архи уу битгий уу гэж загнадаг байгаа бид. Тэр яадын тэр яадын. Уухаар аягүй баярлана. Уулаа миний дүү ёстой мундаг. Өмнө болохоороо архи уугаад би зугтаад нуугдаж уудаг байсышдээ ахайд загнуулна. Архи уухаа болиотий. Сүүлд бүр настай болсон хойноо архинд ороо л доо. Тэгээд өмнөө тэгээл байнга нэг юм тавиал тэгээд ороход чинь одоо баярлана. Тэрнээсээ архи хийж өгнө. Уухгүй бол загнана. Өөрөө болохоороо нэг ийм хуруувч шиг юманд хийнэ. Над болохоороо нэг ийм том аяганд дүүрэн хийгээд өгнө. Уу чи. Өөрөө болохоор нэг хундганд хийнэ. Нэг шил архийг долоо хоног л ууна тэр ахай бол. Ганцаараа бол. Тэгээд миний ирэхээр чинь шууд аяга аягаар хийгээд өгнө. Архи авна. Ёв чи гээд намайг загнана. Өөрөө тийм бага багаар ухаандаа ингээд тааруулаад ийгээд тэ бид нар бол тэгээд бүр тасраад тасраад юугээ ч мэдэхээ больтроо ууна. Тэхэд тэгж уухгүй. «Оросоор ярив» За тиймэрхүү л байна даа. Мэдэж чадсан юмаа та нөхөд яриад тэгээд тус болж байгаа бол тэгээд одоо дээр үеийн ёс горим гэдэг чинь аюултай. Өнөө тийм юм барихаа болио. Дээр үеийн настангууд чинь айхтар. Өнөө үеийн хүүхдүүдийг ёсоо ярихым бол мэдэхгүй. Энэ дуулсан дууг та хэнээс сонссон бэ хаанаас яасан бэ? Энэ бол одоо манай хамнигадын ганц сүлд дуу нь юм хө. Тэгээд манай ахай чинь урлагийн хүн болоод дуулахдаа энэ дууг дуулж гарсан. Соёлын тэргүүний ажилтан болтроо дуулсан. Энэ Онон голын тухай дуу. «Оросоор ярив» Нөгөө дуу та мэдэх үү? Ямар? Нөгөө хамниган дуу та мэдэх үү? Дуу юм уу хамниган? Нөгөө нөгөө хамниган дуу та мэдэх үү? Үгүй ээ. Энэ дуу танай дуулсан дуу ганц бадагтай юу? Үгүй ээ хоёр гурван байдаг байгаа дуулахад. Онон гэж байгаа. Загал Онон гэж байгаа хоёр болно. Хоёр гурван бадагтай дуу юм аа. Та хоёр гурван бадгий нь мэдэх үү? Дуулуул мэднэ. Манай тэр ахай бүгдий нь мэднэ. Би яах вэ тэрий нь сайн мэдэхгүй. «Оросоор ярив» Жоохон жоохон юм уухдаа найран дээр дуулна. Тэр урд хойно нь оруулж загнуулна даа. «Оросоор ярив» Урлагийн улсууд чинь дуу гэдгий чинь маш зөв дуулна. Нэг л үг буруу хэлхийм бол тэгээл аягүй буруу дуулна, дууг номоор нь дуулна. Бид нар чинь нөгөө архи уухдаа хамаа намаагүй дуулна биддээ. Бадаг мадаг оруулаад үг мүг нэмээд аягүй дургүй тэр урлагийн хүн болохоор. Дууг зөв дуул та нар гэж манай ахай ярьдаг. Та нар дууг одоо номоор нь дуулахгүй одоо тэгээл жоохон халахаараа л дэмийрэн солиороод үг мүг оруулаад. Дуу гэдэг чинь бас нарийн байдым шүү дээ гэж ярьдаг. Тэр чинь одоо хамниган үндэстний дуу ш дээ сүлд дуу. «Оросоор ярив» Та ямар нэг хамниган ерөөл мэдэх үү? Одоо мэдкүй ээ тэрий шинь мэдэхгүй. «Оросоор ярив» Өөрийнхөө төрсөн хүүгдүүдэд нэр яаж өгдөг байсан та? Тэр нэрийг бол би өөрөө л бараг хүүгдүүддээ өгсөн. Тэхдээ бас дээр үед чинь хүн хараас асууна. Тэр нэр өгсөн хүнийг одоо ч бүр дотночилж хүндэлдэг. Хүүгдийнгээ манай хүүгдэд одоо нэр өг гэж. Би одоо найман хүүгэддээ шууд өөрөө л өгсөн. Тэгээд яаж өөрөө өгөхдөө яаж өгдөг байсан бэ? Янз янзын нэр өгнө ш дээ одоо. Ямар нэртэй хүн төрнө нэр хайрладаг. Тэхдээр тэр хүүгдүүддээ өөрөө л нэр өгнө. Батболд гээл Чимэгээ гээл. Батболд гэж манай том хүү одоо энэ автуусанд явдаг. Энэ биржид ажиллаж байгаа тогооч Хөвсгөлийн бэр тэр манай хоёр хүүгэд тэнд ажиллаж байгаа. Одоо нэг том охин маань бас энд ажиллаж байгаа. Та түүнд нэрээ яаж сонгосон та? Өөрөө л ердөө санаанаасаа өгсөн. Хүүхэд төрнө биддээ. Тэхэд нь шууд л Батболд, Баярбилэг гээд санаанаасаа. Дээр үед бол хадаг мадаг барьж одоо настангуусаа нэр хайралж өг гэж гуйдаг байсан. Тийм ёсондоо бол тийм. «Оросоор ярив» Тийм дээр үеийн ёсондоо лам мамд үзүүлж харуулаа. Нэр нь ингээд тааржийнуу үгүй юу лам бөөгөөр үзүүлдэг. Таарахгүй бол өвчин эргүүлдэг гээл нэрий нь сольчдог. «Оросоор ярив» Одоо манайх чинь нэг нэрээр дуудахгүй ш дээ. Одоо ухаандаа ингээд багадаа өвчин эргүүлэхээр өөр нэрээр өгчинө. Тэгж нэрий нь сольж албаных нь нэр болохоор юун дээрээ өөр нэртэй. Ингээд хоёр нэртэй болжийно доо. Тэгж цээрэлдэг байхгүй юу. «Оросоор ярив» Нэр нь хүндэдлээ гээд өвчин эргүүлэх нэрий нь сольчдог байхгүй юу. Ухаандаа нэрий нь өхдөө бол тийм хольц мольцоор өгнө нэрий нь өхдөө. Та танай хүүгдийн дунд хэн нэгэн нэрээ сольсон уу? Нэрээ солиогүй. Зүгээр манай хүүгдүүд бол одоо өвчин эргүүлэхэд нь өөр нэр өгдөг байсан. Тэгээд хоёр нэртэй. Хэнд өгсөн бэ? Баярбилэг гэдэг нь Хонхдой гэж нэр өгсөн би. Өвчин эргүүлээд байхаар нь Хонхдой гэж нэр өгсөн. Учир нь ямар вэ? Тэгээд нөгөөдөх чинь нэр нь хүнддээд байхгүй юу. Одоо өөрийх нь жинхэнэ албаны нэр бол Баярбилэг. Бид нар дуудахдаа дандаа Хонхдой Хонхсой Улаанаа мулаанаа гээд. Улаанаа гэдэг синь нөгөөдөх чинь нэр нь хүнддээд байхгүй юу. Одоо өөрийх нь жинхэнэ албаных нь нэр бол Баярбилэг. Бид нар дуудахдаа дандаа Хонхдой Хонхсой Улаанаа мулаанаа гэнэ. Улаанаа гэдэг чинь Баярцогт. Манай нэг хүү. Тэгж манайхан чинь ингээд өвчин эргүүлэхэд нь нэрий нь цээрэлж дууддаг байхгүй юу. Хоёр нэртэй. Тэгээд албаных нь нэрийг хүн мэддэггүй ш дээ. Ямар гоё нэртэй юм бэ. Тэгээд юунд ингэж дуудажээнэ. Хүүхэд нөгөө багадаа өвчин эргүүлэхээр нь элдвээр дуудаж ярьдаг. «Оросоор ярив» Цээрэлдэг одоо тэгээд нэр нь хүнддээд. «Оросоор ярив» Нэр нь хүндэддэг байхгүй юу. «Оросоор ярив» Яаж нэрлэдэг та тэр хүүхдийг? Тэгээл тэр Баярбилэг гэхэд нь Баяраагаар нь тасалж ингэж ухаандаа цээрэлж дуудна Баяраа гээд. Албаных нь нэр болохоор Баярцогт, Баярбилэг гээд явчиж байгаа биддээ. Аа тэгээд тэр Хонхсой гэдэг манай хүү багадаа өвчин эргүүлээд нүд нь хонхор болоод өвчин эргүүлээд салахгүй болохоор Хонхсой гээд нэр өгсөн. Нэр нь хүнддээд ламд үзүүлэхээр тэгж байгаа байхгүй юу. Нэр нь хүндэдсэн байна аа гэнэ. Тэгээд тэр албаных нь нэр Баярбилэг. Бид нар бараг тэргүэр нь дуудна. Хонхсой Улаанаа гээд. Улаанаа гэдэг чинь Бямбацогт гээд манай нэг хүү байдын. Харин энэ Батболд чинь харин солиогүй Батболдоороо. Хамгийн том хүү. Одоо энд ажиллаж байгаа. Ирээд байгаа том улаан автуустай. Ангаа энэ хоёр чинь сэлгээл яваад байхгүй юу хот хооронд. «Оросоор ярив» Адил нэртэй хүмүүс бие биендээ яаж нэрлэдэг вэ? Яг л тэр нэрээр л нэрлэнэ. Цээрэлсэн нэрээр нь. Бие биенээ одоо Батболдхай гэж дуудна. Энэ чинь ганц нэртэй. Бусад нь тэр Баярбилэг гэж дуудахгүй. Тэргүэр нь дуудна. Хонхсаахай. Аа гүү гүү тэр адилхан нэртэй хүмүүс бие. Би Бат байвал тэр Бат байвал тэгээд энэ яасан? Яаж нэрлэдэг вэ? Ижил нэртэй хүн нь одоо юу гэдгийм дээ. Амидай гэж ярьдаг. нэг нэртэй хүнийг амьдай. Амьдай. Ухаандаа би Батхуяг байлаа гэхэд тэр Батхуяг байна биддээ. Тэгээд тэрий чинь нөгөө цээрлээд амьдай гэнэ. Нэг нэртэй хоёр амьдай. «Оросоор ярив» Нэг нэрээрээ бие биенээ дуудахгүй амьдай гэж дуудна. Тэр бид хоёр хоёулаа Батхуяг бол Батхуяг гэж хоорондоо дуудахгүй ш дээ. Хоёулаа амьдай амьдайнууд ухаандаа тийн. Нэг нэртэй гэж ухаандаа. «Оросоор ярив» Нэг нэрийг ухаандаа цээрэлдэг. Намайг бол одоо Батхуяг гэдэг. Бараг дуудахгүй. Ард түмний нэр Андаалин Батхуяг Андаалин гэдэг чинь одоо миний тэр ард түмний нэр. Баян-Уулынхан мэдэхгүй ш дээ Батхуяг гэж. Яагаад гэвэл пасспортон дээр Батхуяг гээд байгаа. Одоо бол Андаалин Батхуяг гэж нэртэй. Батхуягий нь хаяад Андаалин л гэнэ. «Оросоор ярив» Баян-Уулын ард түмэн бүгд тэгж дуудна намайг. Ан даа лин. Батхуяг гэхээр мэдэхгүй ш дээ. Ямар Батхуяг гэсэн Анд болов уу Андбаатар болов уу гэхээр чинь өө Андаалинхай гэдгий намайг бүгд. Андаалин Батхуяг л байхгүй юу. Андаалин гэдэг нь ард түмний нэр. Миний тэр Батхуяг гэж дуудахгүй. Андаалин ш дээ андар найз нөхөр гэсэн үг л дээ анд найз. Тэгээд Андаалинхай гэнэ. Ахай гэнэ. «Оросоор ярив» Анд найз гэсэн үг л дээ. Тэрийг нь ингээд хамниганаар удаанаар дуудаад Андаалин болгоол хамниган нэр юу байхгүй юу. Тэгээд Андаалин Батхуяг гэж нэртэй ард түмний нэр. Албаны нэр Батхуяг. Сайн нэр. Сайн нэр. Хөөе андаа гэхэд би ингэж харна ш дээ. Хөөе Батхуяг дүлий юм шиг явж л байна. Хөөе тэр Батхуягийг дууд даа гэхээр та наадхай Андаалинхай гээд дуудахгүй юу. Андхай гэхээр өөв би хардаг. Тэр нэрэндээ сурцан. Албаных нь нэр Батхуяг. Тэгээд андагзай гэж амьдай нар бие биенээ хэлдэг үү? Зарим нь янз янзаар дууддаг. Андагзай гэнэ. Андаалин ч гэнэ. Сандаалин ч гэж хамаагүй дуудах ч. Андагзай сандаалин. Хөхиүлж л байгаа байхгүй юу. Амьдай хүн бие биенийгээ тэгж нэрлэдэг тэ? Амьдайнууд хоорондоо чи бид хоёр Батхуяг байвал амьдай юу байна. Андагзай юу вэ? Хоёулаа нэг нэртэй хоёулаа цээрэлж байхгүй юу. Тэрийг амьдай гэнэ. Амьдай гэдэг нь одоо ухаандаа нэг нэртэй хоёр бие биенээ тэгж дуудна. Андагзай гэж хэлдэг үү бас? Андагзай гэдэг ч хамниган үг. «Оросоор ярив» Андагзай гэдэг нь хамниган үг байхгүй юу. Андазай ямар учиртай ямар утгатай андагзай ямар утгатай үг вэ? Тэр бол анд найз л гэсэн үг юм хамниган. Анд. Тийн анд найз л гэж байхгүй юу. Андаалин гэдэг юу анд гэдэг нь тийн. «Оросоор ярив» Халхаар бол анд л гэж хэлдэг биддээ. Тэрэн шиг л манайхан бие биенээ анд л гэж дуудаж байхгүй юу. «Оросоор ярив» Тэгээд нэрээр нь бараг дуудахгүй. Зарим нь ийм л нэр өгнө бие биендээ. Хоёулаа Батхуяг бол амьдаанууд юу байна амьдаа. Нэрээр дуудахгүй Батхуяг Батхуяг гэж. Нэг нэртэй хоёр хүний чинь тэгж цээрэлж дууддаг. Цээр л юм даа. «Оросоор ярив» За нэг иймэрхүү та нөхөддөө мэддэг чаддаг харсан үзсэнээ ярья даа дүү нар. Олон улсууд ирж намаас хамниган хэл судалдаг гадаадаа ч улсууд ирдэг. Америк мамерик. Нэг байж байсан чинь гэрт байсан чинь гадаа нэг таныг манай хашаанаас өндөр хүн дуудаад байна. Анд гээл дуудаад байхын. Нэр хэлсийн байгаан. Анд байна анд байна уу гээд. Нады зураг мураг аваад манайд ороод бүх юм хэл мэл судал хамниган хэл судлаач явдаг. Тэр тэр одоо хаанаас тийн гадаадаас явжээнэ. Орос хүн ирнэ. Америк хүн ирнэ. «Оросоор ярив» Америкаас бас улсууд юм судалсан. Хамниган хэл судалсан. «Оросоор ярив» Анд гэж бас анд нөхөр найз гэж. Тийн ухаандаа халхаар бол анд найз л гэсэн үг л дээ. Тэрийг манай хамниган болохоор тэрий чинь удаан болгоод андаалин гэж ухаандаа загвар оруулаад хамниган үг байхгүй юу. Андаалин хамниган үг. Тийн Андаалин Батхуяг. «Оросоор ярив» Анд ч гэж болно. Андаалин гэдэг нь ухаандаа хамниганаар хэлж байгаан. Анд найз нөхөр л байхгүй юу даа монголоор яахад бол. Бие биенээ тэгж дууддаг. Нэрээрээ дууддаггүй ухаандаа цээрэлчдэг байхгүй юу ухаандаа. Одоо чамайг чиний нэрээр дуудахгүй ш дээ. Бүгд манайхан чинь одоо тэр хочоор нь дуудна. Муу ч хочтой хүн байх, сайн ч хочтой хүн байх л даа тэгээд. Хүн ч одоо тэгээд бие биенээ дуудаад энээ тэрээ гээд тэргүэр нь нэршээд асуухад тэр нь мэдэхгүй ш дээ нэрээр нь. Өө тэр үү тэр байгаа байгаа. Тэр Андхай байгаа байгаа гээд тийн. Зарим нь мэдэхээ болиод Андбаатар ч гэж л байдаг юм. Ямар хэн гэхээр Андаалинхай гэнэ. Андаалин Батхуяг гэхээр танина уу гэвэл танихгүй. Тэр одоо нөгөө нэг юунууд бие биенээ цээрэлж хоёулаа ижил нэртэй хүн нэрээр дуудаж болдгүй. Настангууд ярьдаг. тэгээд хоёулаа ижил нэртэй болохоор нэрээр дуудаж болохгүй. Тэгээд тэр хочоор нь дуудаж байхгүй юу. Ижил настай. Андаалинхай гэж дууддаг тэр чинь хамниганаар андаалин гээд урт болоод явчина. Анд гэхээрээ халх яриа байхгүй юу. Одоо андууд гэж байна тэр чинь халх яриа байхгүй юу. Халхууд бие биенээ анд гэнэ. Тэгээл манайхан бас тэрэн шиг андаалин гэж дууддаг. Найз нөхөр л гэсэн үг л дөө. «Оросоор ярив» Одоо хоёулаа ижил нэртэй бол дуудахгүй ш дээ. Цээрлэнэ ш дээ тэр нөгөө нэрээр нь дуудна. Юу гэдгийн одоо тийн. «Оросоор ярив» Багын нэг нэр байгаа ш дээ. Шархүү л гэнэ үү. Янз бүрийн нөгөө тогтохоо болиход нь элдвийн нэр өгж тогтоодог байсан тийм манай монголчууд чинь. Ижил настай хүмүүс бие биеэ яаж нэрлэдэг вэ? Айн? Ижил настай хүмүүс биеэ бие биеэ яаж нэрлэдэг вэ? Ах гэнэ. Өвөө гэнэ. Ажаа гэнэ. Янз бүрээр нэрлэх. Ажаа. Тийн ажаа гэдэг нь болохоороо халх. Манай хамниганд тэр болохоороо өвөө л гэнэ. Өмбөө гэнэ. Өвөө гэдэг чинь хамниган хэл байхгүй юу. «Оросоор ярив» Халхууд болохоороо тэр чинь бас ажаа мажай гэж нэрлэдийм байна ш дээ эгч настангуудаа ажаа. Ажаа. Тийн манайд болохоороо өвөө өмбөө гэнэ. Өвөө өмбөө. Настангуудаа тэгж дуудна. Ижил настай хүмүүс бие биеэ яаж нэрлэдэг вэ? Би хорин долоотой. Тэр найз хорин долоотой. Бид бие биеэ яаж нэрлэдэг вэ? Тэрийг ч одоо бас л шууд яахгүй л бас л цээрэлж дууддаг байх. Нэг насаар нь дууддаггүй. Би түүнийг нэрээр нь нэрлэдэг үү? Нэрээр нь нэрлэнэ. «Оросоор ярив» Миний аав Бат гэж нэртэй. Тэгээд тэр нөгөө хүн бас Бат гэж нэртэй. Би тэр нөгөө хүнд яаж ямар нэрээр хандах вэ? Одоо нэг айлын хүргэдүүд байлаа тийм ээ. Тэгээд тэр чинь нөгөө баз гэж ярина ухаандаа баз гэж ярина даа. Одоо нэг айлын охиныг хоёулаа аваад хүргэн баз гэж. Хүргэн баз. Нэрээр нь хэлэхгүй хүргэн баз, баз ахай, баз дүү. Ухаандаа нэг айлын ах дүү хоёр авгай авна биддээ. «Оросоор ярив» Тэрийг баз гэж ярьдаг байхгүй юу. Нэг айлын хүргэн ухаандаа. «Оросоор ярив» Одоо тэр ямар ч хамаагүй тэр айлын охиныг авсан бол тэгээд би ч өөр ч байсан баз л гэнэ. Баз гэнэ. «Оросоор ярив» Энэ баар баар баар баар баар баян хангай тийм юм сонссон уу? Тэр бид ан ман алахдаа баян хангай ваар ваар гэж хангайдаа баярладаг. Баяр хүргэж байгаа ангаа хайрлалаа, харамгүй өглөө. «Оросоор ярив» Ангаа алышдээ. Алангуутаа баян хангай ваар ваар гээд юм өргөнө. Бас л хангайгаасаа л авч байгаа юм чинь тэ. Тэгж юу яадаг байхгүй юу. Баян хангай ваар гэдэг олз хишгээ хайрлалаа баярлалаа гэсэн үг л дээ яг л. «Оросоор ярив» Тэр л одоо хүнтэй ярьж байгаам шиг ярий ш дээ. Уул овоо чинь бүгд эзэнтэй ш дээ. Одоо баян хангай минь хишиг буянаа хайрла гээл. «Оросоор ярив» Агнахын өмнө яг тийм шиг үгнүүд хэлдэг үү? Айн? Агнахын өмнө тийм юм тийм үгнүүдийг хэлдэг үү? Одоо тэгж ер нь ангаа олз омгоо олохдоо баян хангай баар баар гэж ухаандаа буян хишгээ хайрлалаа гээд юм хум өгдөг. Ан алдагдахгүй бас нэг төөрөлдөөд байвал бас баян хангай баар баар одоо хишиг буянаа хайрла гээд өргөнө. Ангаа олохдоо буцаагаад баян хангай ваар ваар гээд баярлалаа гэсэн үг байхгүй юу. Сөхөр сөхөр сөхөр хэлдэггүй юу? Сөхөр сөхөр сөхөр. Одоо ёстой тэрийг. Сөхөр сөхөр сөхөр гэж юм сонсоогүй юу? Гүү. Гарав гарав гарав гарав гарав гарав зай хэлдэггүй юу? Ёстой мэдэхгүй байна. «Оросоор ярив» Сөнийн тэнгэригээр байдаг юм ямар юу гэдэг бэ? Сөнөдөө тэнгэр дээр юу харагддаг вэ? Тэнгэр ээ? Тийн шөнө тэнгэр дээр юу харагддаг вэ? Юу үзэгддэг вэ? Шөнө тэнгэр бурхандаа залбираал явдаг. Юу ч тэнгэр бурханд юм үзэгдэхгүй. Дээр үеийн улсууд ярьдаг л байсан. Тэгээд тэр од. Од мод байх. Зургаан мич гэж байна. Алтангадас гэж одон юу од байна. Алтангадас гэдэг чинь одоо жинхэнэ хойд зүгийг заасан Алтангадас гэж яг л байрандаа байна. Бусад нь бүгд бусад нь ингээд бүгд ийш тийшээ болжээдэг. Зун байхгүй зургаан мич гэж одоо зургаан мич гэдэг чинь өвөл нь гарна, зун байкүй байна. Оддыг долоогоор яаж нэрлэдэг вэ? Долоон бурхан гэдэг чинь одоо хойд зүгийг заасан. Одоо дээр үед чинь Долоон бурханаар баримжаа авч одоо газрынхаа зүг чигийг олдог. Алтангадас гэдэг чинь нэг л газар байдаг. Тэргээр одоо төөрж барина биддээ. Тэгээд Алтангадасаар багцаа авж өө энэ хойд зүг байна тийн. Долоон бурхнаар баримжаа авна. Долоон бурхан хөдөлнө. Алтангадас гэдэг чинь нэг л газраа байдаг. Зургаан мич гэдэг чинь зун байхгүй өвөл нь гарна. Зун байдгүй зургаан мич гэж. Ахаа оддыг тэр ондоогоор яаж нэрлэдэг вэ? Яаж гэдэг вэ? Одоо ондоо ч би мэдэхгүй. Ондоо үг байгаа юу? Од мич л гэж яахаас биш. «Оросоор ярив» Зөвхөн одоо тэгээд од мич хүн төрөлхтөн Зургаан мич, Алтангадас гээд, Долоон бурхан гээд л. Тэрнээс өөр од мич л гэхээс өөр юм байкүй. Энэ хамниганаар юу гэдэг вэ энэ? Алий. Энэ юу гэдэг вэ? Дух уу? Дух. Дух. Энэ юу вэ тэр хоёр юм? Хөмсөг. Хамниганаар одоо юу гэдгийн бүү мэд. Өнидкө өнидкө хэлкүй юу? Хөмсөг гэж бас өөр л байдаг байх. Бүгд л. Онидкө гэдэггүйгү? Одоо мэдкүй ёстой. «Оросоор ярив» Энэ юу вэ? Эрэгтэй хүний юм хүзүүн дээр ясыг юу гэдэг вэ? Төвөн гэж ярьдаг төвөн. Төвөн. Төвөн. Төвөнгө. Төвүнкү. Төвөн гэсэн үг байкүй юу. Төвөнгө. Төвөнгө. Төвөнкө. Төвөн. Төвөн. Тийн төвөн. Төвөн. Төвөн. Энэний чинь энэ чинь одоо тэгээд учиртай. Одоо дуу хоолой бүгдийг ялгаруулдаг төвөн гэдэг чинь. «Оросоор ярив» Энэ юу ву энэ юу вэ ахай? Энэ юу вэ? Энэ юу вэ? Энэ тал энэ талд байдаг. Үүнийг юу гэдэг вэ? Шанаа гэж баруун зүүн шанаа л гэж хэлдэг л дээ. Шанаа. Шанаа. «Оросоор ярив» Баруун шанаа зүүн шанаа. Аа гүү гүү яг энд. Яг энийг одоо юу гэдгийн бэ. Юу гэдэг билээ? Энэ юуг. Хүүз гэж ярьдаг. Хууз уу? Тийн. Хууз. Одоо энэ талын энэ үсийг ярьж байгаа биддээ тийм ээ? Ингээд сахалтай бол хууз сахал гэж ярина. Доошоо ороод сахал болно. Тэрэнд нь хууз гэж ярина. Хууз. Хууз. Хууз. «Оросоор ярив» Одоо би ингээл ингээл доошоо болонгуутаа хууз сахал болно тийн. Хууз нь эндээ. Доошоо ингэж явахаараа сахал, хууз сахал болно. Ахай саграгай гэж юу вэ? Ёстой дуулаагүй юм саграгай. «Оросоор ярив» Бид нар чинь нөгөө хэлээрээ ярихгүй болохоор мэдэхгүй байна. Дээр үеийн настангууд бүгдийг хэлдэг байсан. Бүгд л нэртэй ёс горимтой. Өнөө бол тийм юм байхгүй. Энэ тал юу гэдэг вэ? Миний заасан тал юу гэдэг вэ? Энийг үү? Тийн. «Оросоор ярив» Ууц нуруу л гэж ярьдаг л даа. Ууц нуруу. Ууц нуруу гэж. Ууц нуруу. Тийн нуруу тэгээд ууц нуруу гэж ганцаараа бөөндөө тэгдэг байгаа нуруу. «Оросоор ярив» Ташаа гэж ярина ташаа. Ууц нуруу. Ууц нуруу. «Оросоор ярив» За за одоо ийм байна. Ах нь ажилтай. Одоо ийгээд өндөрлөе дөө. «Оросоор ярив» Тийн ах нь хойшоо ажилдаа явлаа. Ажилтай явлаа. Та юу? Юм хийнэ ээ. Юу хийх вэ? Хашаа байшин барина. Манай буриадууд чинь бүгд л ажилтай ш дээ. Тэр юм хумоо хийнэ. Үхэр малаа маллана. Хашаа байшин барина. За за зөндөө ярилаа. Ах нь одоо өндөрлөе даа. Өөр асуух юм байвал яаралтай асуугаатий. «Оросоор ярив» Мэддэг бол та нартаа товчхон хариулна. Мэдэхгүй бол. «Оросоор ярив» Тэгээд овоо уул эзэнтэй юу эзэнтэй юу? Яана? Овоо уул. Эзэнтэй. Эзэнтэй энэ тахидаг. Одоо манайхнаар уул овооны савдаг гэдэг чинь эзэн нь байхгүй юу ухаандаа. Савдаг. Савдаг. «Оросоор ярив» Тэгээд энэ энэ савдаг ямар дүрстэй вэ? Хумуус юу гэдэг вэ яриа байсан бэ? Одоо уул овооны савдаг, тэр уулын савдаг гээл ярьдаг. бүгд эзэнтэй. Тэр л овоондоо хамгаалагчид гэсэн үг дээ. Тэр чинь бүгд уулнууд чинь том том уулнууд чинь бүгд савдаг гэж ухаандаа тийн. Хавтаг. Аа тэр уул овооны эзэн гэж ярья даа. «Оросоор ярив» Эзэн одоо уул овооны эзэн. Бүгд эзэнтэй. Тэрийг савдаг гэж ярьж байгаа байхгүй юу. За хамнигаанаар? Хавдаг савдаг. JBatkhuyag_stories4_13082023_kham_orgl_dji төгсөв. JBatkhuyag_stories4-6_13082023_kham_orgl_zoomh2n эхлэв. «Оросоор ярив» Ганц нэг цай байгаа. Липтэн цай уух уу? «Оросоор ярив» Хүйтэн юм байвал бүр л сайн. «Оросоор ярив» Та хэд тэгээд ийм ажлаар явж байгаа улс уу айн? «Оросоор ярив» За одоо цай чанаж байна. «Оросоор ярив» Цай чанаад очно оо. Хамнигаанаар ацрах гэдэг үг ярих уу ацрах? Цай ацардаг. Ацрах ацрах гэж үг байгаа юу? Аа мэдэхгүй. Би сайн тэрийг мэдэхгүй ш дээ. Авчрах гэж байгаа тэ? «Оросоор ярив» Манайхан чинь ерөөсөө хамниган хэлээ сайн мэдэхгүй. Дээр үеийн настангууд л гоё ярина даа. Танай аав анчин болохоор нохой яаж нэрлэдэг вэ? Ондоо нэр байгаа юм уу, нохойноос гадна? «Оросоор ярив» Нохойноос гадна. Нохойноос гадна ондоо ондоо нэр байгаа юм уу? Нохой. Байхгүй. Байхгүй юу? Нохой. Бинэкэн хэлэхгүй юу? «Оросоор ярив» Нохойгоор дээр ан хийдэг ч байсан. Сүүлийн үед тэгээд болио биш үү дээ. Нохойгоор чинь янз бүрийн ан хийнэ ш дээ. Гахай махай нохойгоор нохойгоор тэр үнэг хярс бариулна. Тэр нохой чинь анчин нохойнууд байха. Нохой болгон тийм байхгүй. Тэгээд ухаандаа анчин хүнд л байдаг байхгүй юу. Надад хоёр нохой байгаа. Би намар гарахад яах вэ нэг гахай нохой сонирхоно оо. «Оросоор ярив» Нохой тань явж олоод гахай махай бариад зогсоно. Тэгээд очиж буудна. Бас нэг дор нь хутгалж алдаг байхгүй юу. Нохой дарахад. За тэгээд том гахайнууд чинь дийлдэхгүй ш дээ. Буудаж ална. Тэгж ан хийдэг ээ тэгээд ямар өөрснөө идэхээ л алахаас биш тэр ан их яахгүй ш дээ. Хэрэгтэйгээ хэрэглэнэ. Танай нохойнууд нэртэй байгаа юу? Нэр байх аа. Ямар нэртэй байгаав? Манай нохой ч одоо Халтар гэж нэртэй халтар нохой мохой. Зарим нь тэгээд Хойлог мойлог тэгээд тэд нарын нэр өгдөг л байх нохойдоо. Нохойдоо бас нэр өгнө ш дээ. Хотны нохой хоточ нохой гэж байна. Монгол банхар гэж байна. Тэр чинь жинхэнэ монголын одоо сүлд нохой. «Оросоор ярив» Сүлд нохой банхар гэж. Танай өгсөн тэр нохойнуудад танай өгсөн нэр байгаа юу? Надад байхгүй. Одоо нэр нь нохойнуудад ч байхгүй. Дээр үеийн нохойнуудад байсан. Тэгээд Өргөө мөргөө, Анч, Хойлог мойлог гээл янз бүрийн нэр өгнө. Тэгээ бас хүний нэр ч өгнө бас. Хүний нэр өгнө. Ямар хүний? Жишээ нь. Өгнө ш дээ бас нохойдоо тийн. Энэ Дорж уу, тийм үү? Одоо ийгээд нохойдоо Барсаа гэж нэр өгнө. Барсаа гэдэг хүн байвал таны нэр чинь миний нэртэй адилхан нохой байна аа гээд. Барсаа Барсаа гээд Хойлог Хойлог гээд тийн. Бас нохойнууддаа нэр өгнө ш дээ хүн чинь. Одоо бараг үгүй байх өө. Банхар гэдэг чинь одоо монгол банхар жинхэнэ монгол хүний одоо хоточ нохой банкар. Одоо энд чинь манай эндхийх болохоор дандаа тайгадуу. Тайга гэдэг чинь одоо ухаандаа тайга нохой оросын тайга гэж байдаг. Монголын тайга гэж байгаа. Одоо өнөө чоно нохойд явдаг анчин тайга гэж нэрлэдэг байхгүй юу. Хотных болохоор банхар. «Оросоор ярив» Жинхэнэ одоо хотны банхар малаа малладаг. Тэгээд анч нохой анч хийдгүй нохой гэж байна. Нохой үхсэн тэгээд яасан? Заримдаа энэ жаст. Нохой нохой. Түүнийг тал тавьдаг гэсэн яасан? Нохой үхвэл тэгээд яасан? Түүнтэй юу хийдэг вэ? Үхсэн нохойг яах вэ? Айн? Үхсэн нохойг яах вэ? Нохой үхвэл түүнийг яах вэ? Нохой чинь тийм удаан настай биш. Долоо найман жил болоол хөгшрөөд үхнэ. Тэгээл оройхон юунуудыг залаал гаргана. Анд сургавал хотны нохой болно. Нохой чинь ойрхон цөөхөн настай амьтан. Арав хүрдгүй. Арвын дотор л бараг наслаад. «Оросоор ярив» Богинохон настай амьтан. Тэгээд дороосоо төрж өсөж л байна гарж л байна. Тэгээд тэр энэ үхсэн биеийг нь яаж яадаг вэ? Тэгээд манай монголчууд чинь нохойнгоо үхэхэд нь сүүлий нь таслаад дэрлүүлээд аманд нь шар тос хийгээд ингээд одоо нөгөө одоо хүнөөр бол одоо хөдөөлүүлдэг гэж ярина манай дээр үеийн улсууд. Юу ярина? Одоо нохойнгоо үхэхэд нь аманд нь шар тос хийгээд сүүлийг таслаад тэрийг нь дэрлүүлээд тэгж одоо ухаандаа нохойгоо яадаг тийн. «Оросоор ярив» Тийн нохойнгоо үхэхэд нь тэгж аманд нь шар тос өмхүүлнэ. Тэгээд тэр газар тал руу яадаг талдаа орхидог уу? Тэгээд хонхор газар хийдгүй. Нохой өскүй гээд хонхор газар булдаг. Довон дээр. «Оросоор ярив» Тийн нохойгоо гомдооно. Хүндэлж довон дээр гаргаж тавьдаг. Сүүлий нь таслаад дэрлүүлдэг. Сүүлчрүүгээ болохоор настангууд ярьдаг. Нохойг сүүлтэй яахаар чинь нөгөө төрлөө олж өгдөггүй. Сүүлэндээ тэгж байдаг гээд сүүлий нь тасалж дэрлүүлээд аманд нь шар тос хийгээд тэгж хөдөөлүүлдэг байхгүй юу нохой үхэхэд нь. Дороо хөгшрөөд үхнэ ш дээ. Арван жил явахгүй л дээ. Нас богинохонтой амьтан. «Оросоор ярив» Хүүхдийн унасан шүдийг нохойнуудад өгдөг үү? Хүүхдүүдийн шүд унадаг ш дээ. Тэрий чинь бас яадаг. Шүд нь унадаг биддээ? Тэрий чинь одоо өөхөн дотор хийгээд нохойд ухаандаа ингэж өгдөг. Юу кэлдэг? Тийн одоо муу шүдийг аваад сайн шүдээ өгөөрэй гээд ухаандаа тийм нэг дээр үеийн тийм домог яриа ч юм уу тэ. Муу шүд аваарай. Тэгээд тэр өөхөн дотор хийгээд нохойдоо өгдөг байхгүй юу. «Оросоор ярив» Муу шүдийг аваад сайн шүдээ өгөөрэй гээд. Тэр өөхөнд хийж өгөөд л юу хэлдэг вэ? Тэр ингэдэг. Муу шүдийг аваад сайн шүдээ өгөөрэй гээд. Муу шүдээ аваад. Сайн шүдээ өгөөрэй гээд өөхөн дотор хийгээд нохой идээ биддээ. «Оросоор ярив» Тийм одоо ухаандаа дом тийм одоо юу юм бэ дээ. Дээр үеийн улсууды чинь бас ёс горим байдаг. Энэ дом уу? Шүдээ ингээд аваад хаяна гэж байхгүй ш дээ дээр үед бол. Шүд унадаг биддээ. Тэрийг чинь өөхөн дотор хийгээд нохойдоо тэгж хэлж өгдөг. Муу шүдийг аваад сайн шүдээ өгөөрэй гээд нохой хоп гээд идээ бидээ. Аваад сайн шүдээ өгөөрэй. Тийн тэгж хэлж өгдөг тийм ёс дом дээр үеийн ёс горим гэдэг бас байдаг л даа. «Оросоор ярив» Нохой нэмнэх нохой нэмнэх та ийм ёс мэднэ үү? Дээр үеийн улсууд чинь бороо хур орохгүй ган болоход нь нохойгоо нэмнэдэг усалдаг байсан. Тэгж бороо оруулдаг байсан гэж ярьдаг. Ярьж. Дээр үеийнхэн одоо ёс горимоо ярихын бол аюултай ш дээ одоо. Өнөө бол одоо тийм юм мэдэхээ больсон болохоос биш залуу сүрэгтэн бол дээр үед чинь ердөө болох юм байдаггүй. Бороо орохгүй ган болоход нохойгоо нэмнэж усалдаг байсан гэж ярьдаг манай дээр үеийн настангууд. Өнөө тийм юм байхгүй. «Оросоор ярив» Тэгээд бороо ган болно биддээ. Бороо орохгүй тэхэд нь нэмнээд нохойгоо усалж бороо оруулдаг байсан гэж дээр үеийн настангууд ярьдаг байсан. «Оросоор ярив» Дээр үеийн бас нэг тийм юм. «Оросоор ярив» Нохой дээр нь нэмнээ тавьдаг тэ? Тэгээд усална. «Оросоор ярив» Тэгж бороо оруулдаг. Тэгээд усанд хийдэг. Нэмнээд дээгүүр нь услаад нохойгоо нэмнэж тэгж ган болоход нь дээр үеийн улсууд бороо хур оруулдаг байсан гэдэг тийм дом дом юм уу даа одоо юу юм арга байдаг. Өнөө ямар тийм мэдэх вэ дээ. Дээр үеийн бас ёс горим гэдэг чинь аюултай байсан байх өө. Залуучууд өнөө болоотор тийм юм мэдэхээ болио. Яг л ингээд яавал одоо ингээд идээ будаа тэгээд юм дандаа болох номоор нь хэргэлдэг. Өнөө бол залуучууд тийм байхгүй. Ондоо бороо оруулах дом байгаа юм уу? Настангууд чинь хоол ундаа хүртэл идэхдээ бас цээрэлдэг тэ. Юу идэхдээ цээрэлдэг вэ? Айн? Юу идэхдээ цээрэлдэг вэ? Тэр одоо ингээд бас нэг болох болохгүй өдөр гэж байх. Тэрэнд чинь бас цээрэлж цагаан будаа чанж мах идэхгүй. «Оросоор ярив» Нэг өдөр нь мах идэхгүй цагаан будаа чанаж цээрэлдэг өдөр байдаг. Тийм л байдаг л даа. Одоо өнөө ч бид нар чинь одоо настангууд болж байна. Дээр үеийн настангууд чинь одоо их л миний бага байхад одоо их л болох болохгүй юм байна. Малынгаа одоо алж хэрэглэхэд өдөр гаргаа харна цээрлэнэ. «Оросоор ярив» Юу хараад цээрлэнэ? Айн? Юу хараад цээрлэнэ? Өдөр гариг гэж байдаг биддээ? Тав дахь өдөр юм уу хагассайнд мал муулж болохгүй ухааны юм ярьдаг. муулна гэдэг чинь одоо цээрэлж байгаа байхгүй юу. Мал ална гэж ярихгүй ш дээ. Одоо муулна гэдэг чинь ухаандаа дээр үеийн үг байхгүй юу. Өнөөгийн залуучууд чинь малаа алъя гэж ярих нь. Тэгж дээр үеийн улсууд чинь мал ахуйгаа яадаг. Идээ будаагаа хүртэд одоо сайн хийдэг гаргадаг. Одоо тэрий чинь цээр гэж ярьдаг байсан. Малыгаа одоо идэж хэрэглэхдээ өдөр гараг харна. Одоо тав дахь өдөр хагассайнд гадагш нь юм гаргахгүй. Цагаан идээ өгөхгүй гэж цээрлэдэг манай монголчуудын. Тэгээд махаа хүртэл идэхдээ цээрэлж иднэ. Одоо бас цагаан будаа чанана. Хүүхдийн дом байгаа байсан бэ? Хүүгдийн. Хүүхдийн дом. «Оросоор ярив» Хүүхдийн дом гэж байгаа юу? Хүүхэд айвал муу унтвал тэгээд яахав? Хүүхэд унтахад унтахад уйлдаг. Тэгээд ямар дом байсан? Уйлдаг хүүхдийг одоо тэгээд юу яадаг жоохон хүүхэд уйллаа гээд оруулахгүй тэгээд бас дом байдаг. Ус эргүүлж хаяна. Ус эргүүлэх. Үс авна. Хүүхдийн үс авахад бас өдөр гаргаа харна бас. «Оросоор ярив» Одоо ингээд архи мархи уусан хөлстэй морьтой хүн буухад хүүхэд уйлдаг нярай хүүгэд. Тэрийг чинь ингээд ус мус эргүүлээд хаядаг. Тийм дом байх л даа хүүгдэд. Нярай хүүгдий чинь бага байхад одоо тийн хөлстэй морьтой орж болохгүй хүүхэд уйлна гээд. Яаж эргүүлдэг вэ? Усыг ингээд нар буруу гурав эргүүлнэ. Нар зөв эргүүлээд тэгээд тэр босгон дээгүүрээ давуулж хаядаг байхгүй юу. Тэхээр нь согтуу ийм улсууд хөлстэй морь одоо морь хөлстэй морьтой хүн ороход хүүхэд бас яадаг байсан бишүүрхдэг. Тэрнээс нь тэгж дом гаргадаг байсан ус мус эргүүлж хаях. Яаж эргүүлдэг юм? Аяганд одоо ус хийнэ дээ. Тэрийгээ нар буруу гурав эргүүлнэ. Нар зөв гурав эргүүлнэ. Энэ хүүгэд байна ийгээд л. Тэгээд босгон дээгүүрээ ингэж гаргаж хаядаг. Хөлсөөгий нь гаргаж байна гэсэн үг байхгүй юу. Тэгээд бишүүрхэж дээр үеийн хүүгдүүд тэгж уйлдаг байсан шиг байгаамаа. Тийм ёс байдаг байх. Нөгөө утсы маань ацруу? «Оросоор ярив» Босгон дээгүүр хаядаг уу? Айн? Энэ усыг босго дээгүүр хаядаг уу? Ингэж хүн ордог босго гэж байгаа биддээ? Тэрэн дээгүүр ингэж. Гэрээсээ гэрээсээ ийгээд л асгах. Одоо ухаандаа хүүхэд мүүхэд уйлж барина хөлстэй морь ийм юм уусан улсууд орохоор хүүхэд уйлахад тэгж домнодог байхгүй юу. «Оросоор ярив» Тэгж домнодог. «Оросоор ярив» Сарны гэрэл дор унтаж болох уу? Одоо дээр үеийн улсууд чинь сарны гэрэлд бүү унт гэдэг байсан настангууд. Сарны гэрэлд унтаж болдгүй л гэдэг л дээ. Гэрийн тооно мооноор тусдаг биддээ. Тэхэд наагуур нь хөшиг мөшиг татаад сарны гэрэлд унтаж болдгүй гэж л настангууд ярьдаг. Одоо тийм байхгүй байх аа хамаагүй. Яагаад юм тэгж хэлдэг байсан? Одоо тэрийг би мэддэггүй. Настангууд тэгдэг. Сарны гэрэлд бүү унтагтий. Одоо тэгээд дээр үеийн настангууд ёс горимыг залуу улсууд мэдэхээ ч болио. «Оросоор ярив» Миний бага байхад л одоо тэгдийн. Ер нь болохгүй юм гэж байхгүй. Дандаа ёстой. Ёсыг барих юм бол ер нь болох юм байдым уу үгүй юм уу. Сарны гэрэлд усанд явж болох уу? Одоо тэр бол мэдэхгүй байна. Намар сарны гэрэлд л бүү унт гэдэг байсан. «Оросоор ярив» Сар тусаад яахав нэг гэгээ нь тооноор тусна биддээ. Тэрний гэрэлд бүү унт гэжээсэн. Сар гараад гадаа бол ямар бас нэг ёс байдгийн сарны гэрэлд бүү унт гэж настангууд ярьдагсан. Наагуур нь халхлаад тийн. Гэрт байхад тэр ханаар юм харж болох уу? Тэгж болдгүй гэсэн ёстой дээр үеийн ёсонд. Хана манаар үүдээр шагайх энэ тэр бол аягүй цээрэлдэг. «Оросоор ярив» Яагаад? Яагаад вэ? Одоо тэрийг одоо мэдэхгүй. Настангууд болдоггүй л гэж сургадаг байсан. «Оросоор ярив» Одоо ийгээд нэг хүн ирэхэд нь үүдээр шагайж болохгүй гээл ёс байна, гарна. Хүн тосч авна одоо тийм байхгүй болоод. Манай хүүгдүүд мэдэхгүй. Дээр үед тэгдэг байсан. Гарж нохой хорино хүнээ оруулж гаргана. Одоо тийм юмыг залуучууд сайн мэдкээ. Дээр үеийн монгол заншил гэдэг чинь одоо болохгүй юм гэж зөндөө байх. «Оросоор ярив» Гарын таван хуруу ямар нэртэй байдаг вэ? Гарын хуруу. «Оросоор ярив» Тэр хүүхэд байхад ямар яаж түүнийг нэрлэдэг байсан бэ? Ингээд ингэдэг л байсан байх. Гарын хуруу ингээд алгаа угаана. Бүгд энэ чинь настангууд бүгд мэддэг. Одоо мэдэхгүй. «Оросоор ярив» Дээр үед одоо гарын хээ мээгээр шинждэг байсан байх өө. Барваадай. Настангууд ухаандаа гарын хээгээр харж ингэж юучгүй бүгдийг шинждэг байсан. Барваадай сонссон уу, барваадай? Барваадай гэж сонссон уу? Биднийг бага байхад ингэж хүүхэд байхад барваадай бартан туулай үхэн хатан өндөр ноён бичихан бүүвэй гээд таван хурууг тэгж нэрлэдэг байхгүй юу. Ингээд бүгд нэртэй. Хамгийн сүүлчийх нь бичихан бүүвэй. «Оросоор ярив» Жаахан бүүвэй гэнэ. Бага. Барваадай бартан туулай тэгээд. Бичахан бүүвэй л гэдэг байсан. Хүүгэд байхад тэгээд настангууд яадаг байсан. «Оросоор ярив» Ахай та түүнийг дахин хэлэгтий. Үхэн хатан ямар юм билээ байз. Барваадай бартан туулай үндэр ноён бичихан бүүвэй гээд. Үндэр ноён гэдэг нь голых нь байх аа. Үхэн хатан гэдэг нь энэ хуруу. Эндээс нь ингэж тоолдог. Тэгээд барваадай бартан туулай өндөр ноён үхэн хатан бичихан бүүвэй. Баярлалаа. Өндөр настангууд хүүгэд байхад тэгдэг байсан. Одоо тэр ёсыг мэддэг залуучууд гэж байхгүй ш дээ одоо. Биднээр бараг ингээд дуусч байгаа. «Оросоор ярив» Монголын ёс заншил гэдэг чинь аймаар. Өнөө бол тийм юм байхгүй ш дээ одоо тэгээд. Баривал бариад малаа алвал алаа өдөр гараг гэж байдаг юм уу үгүй юм уу гэхээс тэгээд. «Оросоор ярив» Тэгээд ёс горим дээр үеийн ёс горим ингээд хүний урдуур явахыг хориглоно. Эмэгтэй хүн урдуур нь явахыг хориглоно. «Монголоор биш» Ямар хүний урдуур явж болохгүй вэ? Хүний урдуур хүн ирээд сууна биддээ. Урдуун хойгуур нь гүйж болохгүй хүндэлдэг тийм ёс горим байсан. Тэгээд өнөө ч бол хамаагүй юм байна л даа. «Оросоор ярив» Одоо настай хүн ирж байхад хүүгдүүд дундуур нь орж ярьж болохгүй. «Оросоор ярив» Ийгээд л урдуур хойгуур гүйж явдаг хүүгдийг яаж нэрлэдэг вэ? Болохгүй одоо дээр үеийн настангууд чинь хүний урдуур гүйлээ хойгуур гүйлээ гээд. Урдуур хойгуур гүйдэг хүүхдийг яаж нэрлэдэг вэ? Ямар зантай хүүгдүүд вэ? Тэрийг одоо тэгж л хүүгдүүдээ тэгдэг. Хүн ирэхдээр урдуур хойгуур нь бүү гүйгтий гэдэг л байсан. «Оросоор ярив» Өнөө ингээд бид нар чинь улсууд ингэж яахад нь хүүгдүүд орохгүй яахгүй ш дээ хүн ирэхэд. Гадаа л байна. Явсан хойно нь орно. Ахай та дөргөнөө гэж үг мэдэх үү? Дөргөнө өө? Тийн. Киргэд. «Оросоор ярив» Одоо тэгээд дээр үеийн настангуудынгаа нөгөө хэлж ярьсан юмыг хэлэхээс биш маниус хүүгдүүддээ тийм гэж хэлэхгүй ш дээ. Тэгээд л бүгдээрээ ингээл явж л байна. Тэгээд бид зарим нутагт энэ тийрэн гэдэг сүнс сонссон. Та ийм сүнсийн тухай сонссон уу? Тийрэн тийрэн гэж юу вэ? Дээр үеийн настангууд тийрэн гэж ярьдаг байгаа. Тэрий чинь ингээд зүүн хойшоо харсан аманд гэл үү баруун аманд гэл үү? Тийм юм байсан гэдэг. Тийрэн гэж ухааны. Энэ юу вэ? Хүний хэлээр ярина. хоол унд иднэ. Харагдахдаа харагдана үгүйдээ үгүй. Настангууд ярьдаг байсан. Тийрэн гэж тэрийг л ярьдаг байсан. Хайшаа харсан аманд шатар тоглоод суухад ирдэг гэж ярьдаг байсан дээр үеийн улсууд. Тийрэн гэдэг чинь ухаандаа бүр ингээд биежсэн хүн орж ирдэг гэнэ. Тэгээд харагдахаа болино. Тэрий чинь бас тийрэн гэж нэрлэдэг л байсан. Дээр үед одоо аян жин тээхэд энд тэнд унтахад тийм юм үзэгддэг л байсан гэсэн дээр үед. Одоо тийм юм байхгүй байх аа. Настангууд ярьдаг байсан чөтгөр л гэнэ тийрэн л гэнэ одоо хүүхэд байхад ярьдаг. энэ бүр оргүй ч биш л юм байна. Дээр үед тийм юм байсан юм байгаа биз. Хүнээ сүнс мүнс явжээдым уу яадын. Тийрэн гэдэг чинь ухаандаа чөтгөр гэдэг нь бас хий юм харагддаг юм байна. Тийрэн болохоороо биелсэн морь унаад ч ирж болно. Яг л хүн. Тэгээд тийрэн гэж ярьдаг юм. «Оросоор ярив» Морь унаад юу юу вэ? Тийрэн гэдэг нь одоо ухаандаа морь унасан хүн болоод яг л харагддаг гэнэ. Хий юм нь болохоороо орой гарна. Бас нүдэнд харагдана. Тэр чөтгөр гэдэг нь гэнэ ээ дээр үеийн улсууд. Одоо өнөө тийм юм байхгүй байх өө. «Оросоор ярив» Дээр үеийн улсууд тэгж ярьдаг. Хий үзэгдэл гэж ярина. Тэр нь болохоороо тэр сүнс чөтгөр гэдэг нь одоо тэр. Тийрэнг. Тийрэн гэдэг нь болохоороо бас өөр юм шиг байгаамаа. Морин дээр ямар. Яг л хүн шиг ингээл хүнтэй яриал явдаг биелсэн тэрийг тийрэн гэж ярьдгийм байна. Ухаандаа одоо ингээд орж ирэхэд одоо сайн байна уу гээд ороод сууна. Ирээд морио уяна. Тэгээд тэр чинь байкүй болно. Тэрийг тийрэн гэж ярьдым байна. Тэр морин дээр явахад тэр тийрэнг хардаг уу? Тийрэн чинь одоо яг л хүний хөдөлгөөнөөр морь унаад явна. Тийрэн морь унаад явдаг уу? Тэр чинь ухаандаа биелсэн юу байхгүй юу. Чөтгөр гэдэг нь болохоороо хий үзэгдэл. Ямар ч юу байхгүй. Тэр нь одоо тийрэн гэж улсууд ярьдаг. Тэр нь яадаг гэхээр биелсэн чөтгөр гэж ярьдаг ухаандаа. Биелүүлсэн биелүүлсэн чөтгөр. Тэгээд ярихад ердөө бидэнтэй ярихад яг л хүн. Тэгээд морь унаад бүүр морио уяна. Мордоод давхина. Хаяад одоход байхгүй. Тэрийг л тийрэн гэж ярьдым шиг байлээ. «Оросоор ярив» Тийрэн болохоор ямар сайн уу муу юу ямар? Одоо дээр үеийн улсууд ердөө тийм юм зөндөө дайралддаг байна л даа. Чөтгөр гэдэг нь хий үзэгдэл. Нөгөө тийрэн болохоороо биелсэн. Яг л хүн шиг харагдана. Морь унана, ярина. «Оросоор ярив» Тэр тийрэн бол сайн. Дээр үед одоо энэ урагшаа чинь тэмээн жин гэж тэмээг хэрэглэдэг домог яриа байдаг. Настангууд л ярьсым. Тэгээд тэмээн жин тээгээд явж байгаад нэг аманд хоносон байна л даа. Тэгээд ганцаараа нэг ухаандаа урагш нь ачаа бараа тэрнийгээ аваад тэгсэн чинь тийм модон модон аяга бий болоо хажууд нь хоол иджээсэн. Энэ чинь одоо яахаараа хаанаас ирдэг аягав гэсэн чинь харахад хоол нь байхгүй. Гурван удаа хийхэд нь цадлаа ханалаа цадлаа ханалаа одоо тийрэн гэдэг нь тэр гэнэ ээ. Тэгээл яваад өгсөн гэжээнэ. Тэгээд тэр хүнийг гэнэт сэрэхэд ердөөсөө л өглөө босоход нь өө бүр үхэр мал тэмээ мэмээгий нь хураагаад бүх юмыг нь хийгээд явна. Одоо яахав гэдэг гэнэ ээ. Байлгаж суулгадаггүй унтуулж хэвтүүлэхгүй одоо юу хийхэв гээд. Тийрэн гэдэг нь тийм байдаг гэнэ. Одоо юу хийхэв? Морь бариад ир гэхээр морь бариад ирнэ. Тэгээд нөхөр нойр нь хүрээд бүр унтуулахгүй. Одоо юу хийхэв? Бээжингээс халуун бууз аваад ир гэхэд төд удалгүй тавагтай бууз бариад ирдэг. Тэр тийрэн гэдэг нь одоо сүүлдээ явуулахаа болиод тэгээд дээр үеийн лам нар явуулжээсэн гэдэг. Яг л хүн. Одоо юу хийхэв. Тийм юм хий гэхэд хийнэ. Мөнгө олоод ир гэхэд мөнгө олоод ирнэ. Хаанаас тэрийг тийрэн гэж ярьдаг байсан дээр үеийн настангууд. Тэгээд тэр нь тийрэн гэдэг нь. Тэр ч амар юм биш үү бүх юмаа захиж авчруул. Гүй ээ тэр чинь удаан байвал болохгүй гэнэ. Тэгж лам нараар ухаандаа хөөлгүүлж сүнс л юм уу даа. Тийрэн сүнс юм уу даа. «Оросоор ярив» Тэгээд тэмээчин хүн энэ тийрэнг хаанаас харсан? Энэ тийрэн хаанаас хаанаас ирсэн? «Оросоор ярив» Тэр тэмээчин хүн тэр тийрэнг яаж дуудсан бэ? Тийрэн гэдэг чинь нөхцөхөөрөө салж өгдөггүй тэгээд лам бөө нар явуулдаг байсан байх тийн. Тэр тийрэнг яаж дуудсан бэ? Тэр тэмээчин хүн тийрэнтэй яаж болсон бэ? Тэр бол ерөөсөө тохиолдлоор болдог. Тийрэн гэдэг чинь ондоо чөтгөр гэж ярьдаг биддээ хий үзэгдэл. Тэрний цаана биелсэн л юм байна. Тэр чинь одоо нэг хүн нөхцөхөөрөө салж өгдөггүй. Юу авчрахав гээд. Яг л хүн. «Оросоор ярив» Морь унаад давхина. «Оросоор ярив» Тэгж дээр үеийн улсууд тийрэн ирсэн гэж ярьдаг. Тэрийг хүн засуулж салгахгүй бол болдгүй гэнэ бас болкүй. Нэг тийрэнтэй нөхөцсөн хүнийг чинь одоо бүгдий нь яахгүй бол. Тэр ч одоо тэгээд айлын бүх юм юу хийх үү бүгдий нь биелүүлдэг. «Оросоор ярив» Тэгээд нэг хүндээ яавал салдаггүй. Тэгээд одоо яв гэх үү яахав гээд. Тэгээд яахав? Удаан байж болохгүй гэнэ бас. Тэрий чинь ингээд лам юм уу ном хүн уншуулж холдуулдаг. Амарч хэвтүүлэхгүй гэжээнэ. Юу хийхэв яахав гээд одоо тэр чинь байлгадгүй гэнэ л дээ. Тоглоом тэр айлд тоглоом болжээнэ явъя гээд унтуулахгүй. Юу авчрахав гээд ингээд. «Оросоор ярив» Тоглоом яахав? Тэгээд тэр тийрэн гэдэг нь тэр юм байна л даа. Тоглоом гэж юм ямар холбоотой вэ үүнтэй? Юу нь? Тоглоом тоглоом хийдэг. Одоо айлд тоглоом болно биддээ мөрийтэй тоглоом гэж ярьдаг. Мөрийтэй тоглоом. Мөнгөөр тоглодог одоо нөгөө казино мазино ч билүү. «Оросоор ярив» Тэгээд унтуулж хэвтүүлэхгүй тэднийд тоглоом болжээнэ явъя гээд одоо. Тэгээд ард нь суугаад үзээд тийм карт байна ийм карт байна гээд л одоо. Ердөө хажууд нь мэдэгдэхгүй. Тэр хүнд л аягүй ядаргаатай тээртэй байдаг тийрэн. Унтуулж хэвтүүлэхгүй. Тийрэн тусалдаг тэ хазарт тийм үү? Тэгээд нэг хүнтэй ингээд нөхцөхөөрөө салж өгдөггүй. Юу хийхэв яахав гээд. «Оросоор ярив» Хонь малд явах уу гээд. Хоол унды чинь бэлэн хийгээд байдаг гэнэ. «Оросоор ярив» Тэхээрээ тэр хоол унд хийгээд байна гэдэг чинь тэр хоолы чинь идээд хүн хоол болохгүй ш дээ хий юм чинь. Янзын гоё хоол хийнэ гэнэ. Тэр нь хоол нь ямар ч юу байхгүй. Тэгээд одоо ямар хоол идхэв юу хийхэв гээл гүйж явдаг. Тэгээд тийрэн гэдэг нь тэр юм гэсэн. Хий л юм байхгүй юу даа. «Оросоор ярив» Сүнс юм уу даа тэр чинь нэг сонин. Тэр уулын эзэн уул овоо гэдэг чинь бүгд одоо тийм тийрэн гэдэг чинь тэр уулын. Уулын эзэн тийрэн. Уулын эзэн чинь тэр л байхгүй юу. «Оросоор ярив» Одоо энэ уул тэр уул гээд шүтлэгтэй уулнууд чинь бүгд тийм хамгаалагчтай. Тэрийг л тийрэн гэж яриад байх шиг байлээ дээр үеийн улсуудын яриагаар бол. «Оросоор ярив» Тэрэгний зам дээр унтаад юм уу замд нь дайралдахаар тэр нь наалдаад салахаа больчихдог. Тийм явдаг уулын хооронд явдаг. Зам дээр гэрээ голлож болохгүй. Бас тийм дээр үеийн ёс байдаг. Настангуудын. Би зөв ойлгосонгу? Хоёр уулын хооронд ингээд тэр уулын эзэн явдаг зам дээр буувал бас болохгүй. Тэр тийрэн юм карт наалдахдаа тэр ямар тоглоом наадахдаа тоглохдоо тусалдаг уу? Тэр одоо тэр хүний юу тоглоно мөрийтэй тоглож байгаа бол тэрэнд нь тусална. Шууд л. «Оросоор ярив» Хөзөр тоглохдоо. Тийм юм яав тэрийг барь энийг барь гээд. Тэгээд тийрэн гэж хэлдэг тэ? Тэгээд тэр ирээл унтахад нь тэднийд тоглоом болж байна явъя гээд унтуулж хэвтүүлэхгүй тэр чинь. Ийм л ухаантай. Тэгээд морь мал адуу мал аваад ир гэхэд түжгэнэтэл хөөгөөл аваад ирнэ. «Оросоор ярив» Дээр үед тийм юм байсан гэдэг. Өнөө юу байхав дээ байхгүй ш дээ. Мэдэхгүй. Дээр үеийн настангууд л ярьдаг байсан. «Оросоор ярив» Тийрэн шатартай холбоотой юу? Айн? Тийрэн шатартай холвоотой юу? Өө тэр шатар матар тоглоход нь бүгдий нь тоглоно. Тэгээд бүх л хүний хийдэг юмыг бүгдий нь хийдэг тийм л. Тэгээд өөрөө харагдахгүй. Өөр энэ намд харагдахаас биш хажуу хүнд харагдахгүй. Тэгээд танд хэлнэ ямар юугөөр энэ. Ийшээ нүү тийшээ нүү тэрэнд буу гээл ярьж л байдаг. Тэгээд хажуу талын та нар мэдэхгүй ш дээ. Тэгээд та дийлнэ тэ? Би тэргүэр нь аягүйд бол хууртаад тэр чинь унтуулж хэвтүүлэхгүй юу хэрэгтэй тэр болгоны нь дөхүүлж өгнө. «Оросоор ярив» Дээр үеийн настангууд ярихаар өнөө тийм байхгүй л дээ тийн. «Оросоор ярив» Тэр тэмээчин хүн тийрэнг яаж үгүй болгосон бэ? Хамаагүй тэр нэг нөхцөж болдоггүй гэнэ. Унтуулж хэвтүүлэхгүй. Тэр лам нар бол одоо тэрий чинь ном уншиж зайлуулдаг байсан. «Оросоор ярив» Ухаандаа чөтгөр тийрэн гэдэг чинь лам нартай тэмцэж гарсан байхгүй юу. Одоо ламын эрдэм чадлыг үзэж. Одоо лам гэж байна. Тэрэнтэй чинь тэмцэж гарсан. Тэрийг сайн лам нар чинь одоо дарж одоо ухаандаа тэр явуулдаг. Номы нь уншиж. Тэрэнтэй тэмцэж гарсан юм гэж манай урдчуул ярьдаг байсан даа. Лам л олон болвол тэрэнтэй чинь дагаад тийм юм гарч ирдэг. «Оросоор ярив» Чадлы нь үзэж сорьж гардаг ухаандаа тийм л байхгүй юу. Тэр тийрэн лам хоёрын тэмцээн үү? Тэр лам тийрэн чөтгөр гэдэг чинь ухаандаа тэр лам бөө нарын чадлыг үзсэн юм гарч ирсэн. Тэрий чинь лам л үгүй номы нь уншина. Тэгж л цааш нь явуулахгүй бол тэр чинь салахгүй. Харагдах хүндээ харагдаад харагдахгүй хүндээ харагдахгүй. Тэрий чинь ном хом уншиж лам нар л. Хүний сүнс л юм шиг байгаам даа. Төрлөө олохгүй сүнс л тэгж эргэдэг. Тийм юмтай нөхөцсөн гэж манай монголчууд ярьдагсан. Тэхээрээ тийрэн гэдэг нь болохоороо биелсэн чөтгөр гэнэ. Амьд хүн шиг харагдана. Нөгөөдөх нь хий болохоороо хий гүйдэлтэй. Нэр мэрээр дуудах ч юм уу яадгийн. «Оросоор ярив» Одоо өнөө үед тийм юм байхаа болио. Лам бөө нарыг ухаандаа сорьж тийм юм гардаг ухаандаа. Урдаас нь эсрэг юм гарч ирж байдаг тэ. Нэг лам байлаа гэхэд тэрний чадлыг үзэж тэр чөтгөр юунууд чинь гарч ирээд тэмцдэг. Тэрийг л дарж чадвал одоо мундаг том лам болно. «Оросоор ярив» Тэгээд номын хүчөөр лам дардаг. Одоо чамд тийм юм үзэгдээд унтуулж хэвтүүлэхгүй бол ламд хандах нь байшдээ. Номы нь уншаад тэрийг зайлуулдаг явуулдаг тийм. Сонирхолтой ш дээ. Муу лам. Маш их сонирхолтой. Муу лам бол өөрөө дийлдэнэ аюултай. «Оросоор ярив» Өөрөө дийлж чадахгүй бол өөрөө дийлдэнэ. «Оросоор ярив» Дийлдээд тэр лам нь яадаг вэ? Лам нь одоо тэрийг явуулж ном уншиж ухаандаа. Тэр чөтгөр тийрэнд дийлдээд л лам нь яадаг вэ? Дийлдвэл тэгээд аюул болышдээ. Аваад явышдээ. Тэр насаа бардаг уу? Тэр ламы чинь аваад явы ш дээ. Дийлсэн лам яадаг вэ? Сүнсий нь аваад явчина ухаандаа тийн. «Оросоор ярив» Хүний сүнс гэж байгаа биддээ. Бид бүгд сүнстэй. Тэхэд тэр дийлдэх юм бол тэр ламы чинь сүнсий нь аваад яваад өгнө. «Оросоор ярив» Дийлэх юм бол тэр сүнсийг арилгана номын хүчээр. Тэр арилсан сүнсийг дуудаж болох уу? Одоо энэ сүнсийг дууддаг чинь бөө нар байдын. Бөө лам хоёр чинь бас ялгаатай ш дээ. Одоо энэ чинь бөө нар гэдэг чинь олон жил болоод л явсан хүнийгээ сүнсийг дуудаж юм хум асууж зөвлөжээдэг. Тэрийгээ буцаагаад явуулдаг. Сүнсөөр ухаандаа. Би одоо тэр бөө хүн байгаад нас барвал тэр тэрийгээ дуудаж онгод оруулж ирж бөө сүнсий нь. Бөө нар сүнс дуудахаас лам дуудахгүй. «Оросоор ярив» Лам болохоор лам болохоор сүнс мүнсийг чинь бүгдий нь уншиж номын хүчээр явуулдаг. Бөө болохоороо бөөлөөд ингээд онгод тэнгэрээ оруулаад одоо тэр сайн бөөгөө дуудаж юм хум асууж. «Оросоор ярив» Тэрийгээ тэгээд буцаагаад явуулахгүй бол бас болохгүй. Би тэгж л ойлгодог л доо. Одоо бөө гэж байна ш дээ. Тэд нар чинь одоо нөгөө дээр үеийн лам юуны сүнсөө ингэж дуудаж оруулж ирж тэгээд юм хум асуудаг. «Оросоор ярив» Энд бөө нар байдаг уу? Бий манайд бөө бий ш дээ. Хэн бэ? Хэн бэ? Цэрэн бөө гэж байсан. Одоо залуу сүрэгтэн болоо байх өө. Бөө нар байдаг. «Оросоор ярив» Одоо бол яг жинхэнэ бөө нар ховор болоод. Бөө нар бий бий. Тэр бөө нар бол хамниган уу, буриад уу? Буриад ч байж болно. Хамниган ч байж болно. Халх ч бөөтэй хамниган ч бөөтэй буриад ч бөөтэй. «Оросоор ярив» Тэгээд өвчин зовлон энээ тэрээ хүрэхээр бөө лам нартаа хандаж тэд нар чинь сүнсээ дуудаж асууж. «Оросоор ярив» Одоо тэгж юм засал масал хийдэг байх ухаандаа. Өмнө нь одоо тэр мундаг хүнийгаа сүнсий нь дуудаж авчраад асуудаг. Одоо энэ ийм байна. Тэр тийм байна. Тэр бүгдийг хариулдаг. Би тэгж л ойлгодогтий. Би болохороо ухаангүй тэр лам бөө гэж явдгүй. Манай нагац өвөө лам хүн байсан. Халх хүн. Тийм юм байхгүй. Энэ буриадууд чинь бөөтэй. Тэд нар чинь тэрийгээ хүндэлж барихгүй бол нэхэгдэнэ. Тэгээл нөгөө хэнгэргээ цохиол хүнээ дуудаж юм асуудаг. Тэрий нь хэлж өгдөг юм биддээ бодвол. Тэгж л би ойлгодог. Өөрөө тийм юм мэдэхгүй ээ амар. За ахай та ямар нэг хамниган ч буриад ч халх ч дуу мэдэх үү? Мэднэ мэднэ. Та дуулаад өгөгтий. Халх дуу хамниган дуугаа дуулж болно оо. Тийн олно. Тэгээд халх буриад бол дуунууд байгаа л биддээ. Хамниган дуу бий. Тэрээний дуулаад өгөгтий. Дандаа та нар шиг улсууд ирээд намайг дуулуулдаг. Халхаа битгий дуул. Та үндэснийхээ дууг дуул гэхээр би хамниган дуугаа дуулж өгдөг. Хамниган дуу дуулагтий. За тэгье дээ. Загалхан Онон минь үерлөөд байна. Онон гол тийн. Заяаны минь ганц нь захиулжийна даа гэдэг нь одоо тэр хайртай басган нь одоо хэл хүргэж байгаа юм биддээ. Тэгээд Үргөн Онон минь үерлөөд байна, Үндөсөөрөө халиагаад урсаагсан гэнэгөөрэй гэж ухаандаа тэр хоёр хайртай хоёр хүн уулзах гэхээр хоёр Ононы цаад талд ингээд бие биендээ уулзаж чадахгүй тийм л дуу юм биддээ тийн. Загал Онон минь үерлөөд байна, Загасаараа л халиагсан гэнэгөөрэй, Заяаны минь ганц нь захиулж л байна дөө, Залхуутай цаашханаа гэсэн гөнөгөөрэй. Голын хоёр талаас уулзаж чадахгүй тэгээд л бие биенээ дуудахад нь нөгөөдөх нь залхуураад Заяаны минь ганцх нь захиулжийнэ дөө тэр нь ирээд дуудахад нь Залхуутай цаашханаа гэсэн гөнөгөөрэй гэж ухаандаа. Тийм л юу хамниган дуу байдаг. Өргөн Онон минь үерлөөд байна, Үндөсөөрөө халиагсан гэнэгөөрэй гээд ухаандаа мөрөн үерлэхэд тэр голын хоёр талд байсан амрагууд чинь уулзаж чадахаа болиод тэгээл байн байн дуудаад ярихад нь тэр залхуурч дуулсан дуу нь гэнэ ээ. Заяаны минь ганцах нь захиулж байна, Залхуутай цаашаа гэсэн гөнөгөөрэй. Үеийн минь ганц нь захиулж байна, Үгүй дээ цаашханаа гэсэн гөнөгөөрэй. Гуйлгасан маягтай тэр басган нь одоо гуйхад нь тэгж гаргасан дуу утгаараа бол. Тийм хамниган дуу байдаг. Манай ахай хамниган гоё дуулна. Би дуунд муу муу. Тэгээд энэ дуу ганц бадагтай юу? Энэ олон олон манай тэр ахай дуулдгийн. Соёлын тэргүүний ажилтан, одоо хотод миний ахай бий. Тэр дуулдаг. Урлагаар явж араажав телевизээр дуулдаг дуу нь явж байдаг. Хотод байдаг уу? Хотод байдаг манай том ахай. Хэдэн настай вэ? Хүүгэд хүүхдүүд дээрээ. Одоо надаас гурав ах даа. Тавин долоо наймтай болоо байх өө. Би ч тавин дөрөвтэй. Тавин дөрөвтэй. Манай ахай болохоор тавин долоо найм надаас гурав ах аа. Тэр минь одоо мундаг Соёлын тэргүүний ажилтан. Бага наадам, Алтаргана малтарганад тэр л дуугаа дуулна. Хэн гэдэг вэ? Баатарцогт гэж. Баатарцогт уу? Ээ мэднэ Алтаргана. «Оросоор ярив» Өндөр миний төрсөн ахай байхгүй юу. Баатарцогт гэж тэр. Бид танина ш дээ. Өчигдөр. Өө тэгээд Алтаргана малтаргана хаана одоо соёл урлагаар бүгд явжээдэг Баатарцогт гэж. Тэр чинь миний төрсөн ах. Бид ч мэдээгүй. Намайг дуулахаар чи одоо боль. Дуу дуулж чадахгүй. Яагаад тэгдэг вэ? Хамниган дуугаа бол аягүй гоё дуулдын. Аа за. Янз бүрийн дуу тэгээд тэр чинь соёлын тэргүүний ажилтан дуучин хүн. Манайхан ер нь удмаараа дуучин. Би ганцаараа нэг жоохон тиймхэн. Жоохон залгина. Тэгээ манай ахай ч архи уухаа болиод сүүлд ороод архи уудаг болоод одоо би ахыгаа тэгнэ. Та одоо архи уулаа гээд загнадаг өөрөө уу гэж загнадаг бол одоо энээхээ уухаар л онгирно. Тэгээд архи уулаа гэж намайг ийгдэг хүн чинь архичин гээл загнах. Би нөгөө хөгшид дээр өсөөд багаасаа архи уусан. Манайхан ер нь уудгүй. Тэгээд сүүлд одоо настай болоод нөгөө архи ууна. Би уухгүй гэхээр чи одоо яагаад миний өгсөн архийг уудгүй юм чи. Та одоо намайг архи уу битгий уу гэж загнадаг байгаа бид. Тэр яадын тэр яадын. Уухаар аягүй баярлана. Уулаа миний дүү ёстой мундаг. Өмнө болохоороо архи уугаад би зугтаад нуугдаж уудаг байсышдээ ахайд загнуулна. Архи уухаа болиотий. Сүүлд бүр настай болсон хойноо архинд ороо л доо. Тэгээд өмнөө тэгээл байнга нэг юм тавиал тэгээд ороход чинь одоо баярлана. Тэрнээсээ архи хийж өгнө. Уухгүй бол загнана. Өөрөө болохоороо нэг ийм хуруувч шиг юманд хийнэ. Над болохоороо нэг ийм том аяганд дүүрэн хийгээд өгнө. Уу чи. Өөрөө болохоор нэг хундганд хийнэ. Нэг шил архийг долоо хоног л ууна тэр ахай бол. Ганцаараа бол. Тэгээд миний ирэхээр чинь шууд аяга аягаар хийгээд өгнө. Архи авна. Ёв чи гээд намайг загнана. Өөрөө тийм бага багаар ухаандаа ингээд тааруулаад ийгээд тэ бид нар бол тэгээд бүр тасраад тасраад юугээ ч мэдэхээ больтроо ууна. Тэхэд тэгж уухгүй. «Оросоор ярив» За тиймэрхүү л байна даа. Мэдэж чадсан юмаа та нөхөд яриад тэгээд тус болж байгаа бол тэгээд одоо дээр үеийн ёс горим гэдэг чинь аюултай. Өнөө тийм юм барихаа болио. Дээр үеийн настангууд чинь айхтар. Өнөө үеийн хүүхдүүдийг ёсоо ярихым бол мэдэхгүй. Энэ дуулсан дууг та хэнээс сонссон бэ хаанаас яасан бэ? Энэ бол одоо манай хамнигадын ганц сүлд дуу нь юм хө. Тэгээд манай ахай чинь урлагийн хүн болоод дуулахдаа энэ дууг дуулж гарсан. Соёлын тэргүүний ажилтан болтроо дуулсан. Энэ Онон голын тухай дуу. «Оросоор ярив» Нөгөө дуу та мэдэх үү? Ямар? Нөгөө хамниган дуу та мэдэх үү? Дуу юм уу хамниган? Нөгөө нөгөө хамниган дуу та мэдэх үү? Үгүй ээ. Энэ дуу танай дуулсан дуу ганц бадагтай юу? Үгүй ээ хоёр гурван байдаг байгаа дуулахад. Онон гэж байгаа. Загал Онон гэж байгаа хоёр болно. Хоёр гурван бадагтай дуу юм аа. Та хоёр гурван бадгий нь мэдэх үү? Дуулуул мэднэ. Манай тэр ахай бүгдий нь мэднэ. Би яах вэ тэрий нь сайн мэдэхгүй. «Оросоор ярив» Жоохон жоохон юм уухдаа найран дээр дуулна. Тэр урд хойно нь оруулж загнуулна даа. «Оросоор ярив» Урлагийн улсууд чинь дуу гэдгий чинь маш зөв дуулна. Нэг л үг буруу хэлхийм бол тэгээл аягүй буруу дуулна, дууг номоор нь дуулна. Бид нар чинь нөгөө архи уухдаа хамаа намаагүй дуулна биддээ. Бадаг мадаг оруулаад үг мүг нэмээд аягүй дургүй тэр урлагийн хүн болохоор. Дууг зөв дуул та нар гэж манай ахай ярьдаг. Та нар дууг одоо номоор нь дуулахгүй одоо тэгээл жоохон халахаараа л дэмийрэн солиороод үг мүг оруулаад. Дуу гэдэг чинь бас нарийн байдым шүү дээ гэж ярьдаг. Тэр чинь одоо хамниган үндэстний дуу ш дээ сүлд дуу. «Оросоор ярив» Та ямар нэг хамниган ерөөл мэдэх үү? Одоо мэдкүй ээ тэрий шинь мэдэхгүй. «Оросоор ярив» Өөрийнхөө төрсөн хүүгдүүдэд нэр яаж өгдөг байсан та? Тэр нэрийг бол би өөрөө л бараг хүүгдүүддээ өгсөн. Тэхдээ бас дээр үед чинь хүн хараас асууна. Тэр нэр өгсөн хүнийг одоо ч бүр дотночилж хүндэлдэг. Хүүгдийнгээ манай хүүгдэд одоо нэр өг гэж. Би одоо найман хүүгэддээ шууд өөрөө л өгсөн. Тэгээд яаж өөрөө өгөхдөө яаж өгдөг байсан бэ? Янз янзын нэр өгнө ш дээ одоо. Ямар нэртэй хүн төрнө нэр хайрладаг. Тэхдээр тэр хүүгдүүддээ өөрөө л нэр өгнө. Батболд гээл Чимэгээ гээл. Батболд гэж манай том хүү одоо энэ автуусанд явдаг. Энэ биржид ажиллаж байгаа тогооч Хөвсгөлийн бэр тэр манай хоёр хүүгэд тэнд ажиллаж байгаа. Одоо нэг том охин маань бас энд ажиллаж байгаа. Та түүнд нэрээ яаж сонгосон та? Өөрөө л ердөө санаанаасаа өгсөн. Хүүхэд төрнө биддээ. Тэхэд нь шууд л Батболд, Баярбилэг гээд санаанаасаа. Дээр үед бол хадаг мадаг барьж одоо настангуусаа нэр хайралж өг гэж гуйдаг байсан. Тийм ёсондоо бол тийм. «Оросоор ярив» Тийм дээр үеийн ёсондоо лам мамд үзүүлж харуулаа. Нэр нь ингээд тааржийнуу үгүй юу лам бөөгөөр үзүүлдэг. Таарахгүй бол өвчин эргүүлдэг гээл нэрий нь сольчдог. «Оросоор ярив» Одоо манайх чинь нэг нэрээр дуудахгүй ш дээ. Одоо ухаандаа ингээд багадаа өвчин эргүүлэхээр өөр нэрээр өгчинө. Тэгж нэрий нь сольж албаных нь нэр болохоор юун дээрээ өөр нэртэй. Ингээд хоёр нэртэй болжийно доо. Тэгж цээрэлдэг байхгүй юу. «Оросоор ярив» Нэр нь хүндэдлээ гээд өвчин эргүүлэх нэрий нь сольчдог байхгүй юу. Ухаандаа нэрий нь өхдөө бол тийм хольц мольцоор өгнө нэрий нь өхдөө. Та танай хүүгдийн дунд хэн нэгэн нэрээ сольсон уу? Нэрээ солиогүй. Зүгээр манай хүүгдүүд бол одоо өвчин эргүүлэхэд нь өөр нэр өгдөг байсан. Тэгээд хоёр нэртэй. Хэнд өгсөн бэ? Баярбилэг гэдэг нь Хонхдой гэж нэр өгсөн би. Өвчин эргүүлээд байхаар нь Хонхдой гэж нэр өгсөн. Учир нь ямар вэ? Тэгээд нөгөөдөх чинь нэр нь хүнддээд байхгүй юу. Одоо өөрийх нь жинхэнэ албаны нэр бол Баярбилэг. Бид нар дуудахдаа дандаа Хонхдой Хонхсой Улаанаа мулаанаа гээд. Улаанаа гэдэг синь нөгөөдөх чинь нэр нь хүнддээд байхгүй юу. Одоо өөрийх нь жинхэнэ албаных нь нэр бол Баярбилэг. Бид нар дуудахдаа дандаа Хонхдой Хонхсой Улаанаа мулаанаа гэнэ. Улаанаа гэдэг чинь Баярцогт. Манай нэг хүү. Тэгж манайхан чинь ингээд өвчин эргүүлэхэд нь нэрий нь цээрэлж дууддаг байхгүй юу. Хоёр нэртэй. Тэгээд албаных нь нэрийг хүн мэддэггүй ш дээ. Ямар гоё нэртэй юм бэ. Тэгээд юунд ингэж дуудажээнэ. Хүүхэд нөгөө багадаа өвчин эргүүлэхээр нь элдвээр дуудаж ярьдаг. «Оросоор ярив» Цээрэлдэг одоо тэгээд нэр нь хүнддээд. «Оросоор ярив» Нэр нь хүндэддэг байхгүй юу. «Оросоор ярив» Яаж нэрлэдэг та тэр хүүхдийг? Тэгээл тэр Баярбилэг гэхэд нь Баяраагаар нь тасалж ингэж ухаандаа цээрэлж дуудна Баяраа гээд. Албаных нь нэр болохоор Баярцогт, Баярбилэг гээд явчиж байгаа биддээ. Аа тэгээд тэр Хонхсой гэдэг манай хүү багадаа өвчин эргүүлээд нүд нь хонхор болоод өвчин эргүүлээд салахгүй болохоор Хонхсой гээд нэр өгсөн. Нэр нь хүнддээд ламд үзүүлэхээр тэгж байгаа байхгүй юу. Нэр нь хүндэдсэн байна аа гэнэ. Тэгээд тэр албаных нь нэр Баярбилэг. Бид нар бараг тэргүэр нь дуудна. Хонхсой Улаанаа гээд. Улаанаа гэдэг чинь Бямбацогт гээд манай нэг хүү байдын. Харин энэ Батболд чинь харин солиогүй Батболдоороо. Хамгийн том хүү. Одоо энд ажиллаж байгаа. Ирээд байгаа том улаан автуустай. Ангаа энэ хоёр чинь сэлгээл яваад байхгүй юу хот хооронд. «Оросоор ярив» Адил нэртэй хүмүүс бие биендээ яаж нэрлэдэг вэ? Яг л тэр нэрээр л нэрлэнэ. Цээрэлсэн нэрээр нь. Бие биенээ одоо Батболдхай гэж дуудна. Энэ чинь ганц нэртэй. Бусад нь тэр Баярбилэг гэж дуудахгүй. Тэргүэр нь дуудна. Хонхсаахай. Аа гүү гүү тэр адилхан нэртэй хүмүүс бие. Би Бат байвал тэр Бат байвал тэгээд энэ яасан? Яаж нэрлэдэг вэ? Ижил нэртэй хүн нь одоо юу гэдгийм дээ. Амидай гэж ярьдаг. нэг нэртэй хүнийг амьдай. Амьдай. Ухаандаа би Батхуяг байлаа гэхэд тэр Батхуяг байна биддээ. Тэгээд тэрий чинь нөгөө цээрлээд амьдай гэнэ. Нэг нэртэй хоёр амьдай. «Оросоор ярив» Нэг нэрээрээ бие биенээ дуудахгүй амьдай гэж дуудна. Тэр бид хоёр хоёулаа Батхуяг бол Батхуяг гэж хоорондоо дуудахгүй ш дээ. Хоёулаа амьдай амьдайнууд ухаандаа тийн. Нэг нэртэй гэж ухаандаа. «Оросоор ярив» Нэг нэрийг ухаандаа цээрэлдэг. Намайг бол одоо Батхуяг гэдэг. Бараг дуудахгүй. Ард түмний нэр Андаалин Батхуяг Андаалин гэдэг чинь одоо миний тэр ард түмний нэр. Баян-Уулынхан мэдэхгүй ш дээ Батхуяг гэж. Яагаад гэвэл пасспортон дээр Батхуяг гээд байгаа. Одоо бол Андаалин Батхуяг гэж нэртэй. Батхуягий нь хаяад Андаалин л гэнэ. «Оросоор ярив» Баян-Уулын ард түмэн бүгд тэгж дуудна намайг. Ан даа лин. Батхуяг гэхээр мэдэхгүй ш дээ. Ямар Батхуяг гэсэн Анд болов уу Андбаатар болов уу гэхээр чинь өө Андаалинхай гэдгий намайг бүгд. Андаалин Батхуяг л байхгүй юу. Андаалин гэдэг нь ард түмний нэр. Миний тэр Батхуяг гэж дуудахгүй. Андаалин ш дээ андар найз нөхөр гэсэн үг л дээ анд найз. Тэгээд Андаалинхай гэнэ. Ахай гэнэ. «Оросоор ярив» Анд найз гэсэн үг л дээ. Тэрийг нь ингээд хамниганаар удаанаар дуудаад Андаалин болгоол хамниган нэр юу байхгүй юу. Тэгээд Андаалин Батхуяг гэж нэртэй ард түмний нэр. Албаны нэр Батхуяг. Сайн нэр. Сайн нэр. Хөөе андаа гэхэд би ингэж харна ш дээ. Хөөе Батхуяг дүлий юм шиг явж л байна. Хөөе тэр Батхуягийг дууд даа гэхээр та наадхай Андаалинхай гээд дуудахгүй юу. Андхай гэхээр өөв би хардаг. Тэр нэрэндээ сурцан. Албаных нь нэр Батхуяг. Тэгээд андагзай гэж амьдай нар бие биенээ хэлдэг үү? Зарим нь янз янзаар дууддаг. Андагзай гэнэ. Андаалин ч гэнэ. Сандаалин ч гэж хамаагүй дуудах ч. Андагзай сандаалин. Хөхиүлж л байгаа байхгүй юу. Амьдай хүн бие биенийгээ тэгж нэрлэдэг тэ? Амьдайнууд хоорондоо чи бид хоёр Батхуяг байвал амьдай юу байна. Андагзай юу вэ? Хоёулаа нэг нэртэй хоёулаа цээрэлж байхгүй юу. Тэрийг амьдай гэнэ. Амьдай гэдэг нь одоо ухаандаа нэг нэртэй хоёр бие биенээ тэгж дуудна. Андагзай гэж хэлдэг үү бас? Андагзай гэдэг ч хамниган үг. «Оросоор ярив» Андагзай гэдэг нь хамниган үг байхгүй юу. Андазай ямар учиртай ямар утгатай андагзай ямар утгатай үг вэ? Тэр бол анд найз л гэсэн үг юм хамниган. Анд. Тийн анд найз л гэж байхгүй юу. Андаалин гэдэг юу анд гэдэг нь тийн. «Оросоор ярив» Халхаар бол анд л гэж хэлдэг биддээ. Тэрэн шиг л манайхан бие биенээ анд л гэж дуудаж байхгүй юу. «Оросоор ярив» Тэгээд нэрээр нь бараг дуудахгүй. Зарим нь ийм л нэр өгнө бие биендээ. Хоёулаа Батхуяг бол амьдаанууд юу байна амьдаа. Нэрээр дуудахгүй Батхуяг Батхуяг гэж. Нэг нэртэй хоёр хүний чинь тэгж цээрэлж дууддаг. Цээр л юм даа. «Оросоор ярив» За нэг иймэрхүү та нөхөддөө мэддэг чаддаг харсан үзсэнээ ярья даа дүү нар. Олон улсууд ирж намаас хамниган хэл судалдаг гадаадаа ч улсууд ирдэг. Америк мамерик. Нэг байж байсан чинь гэрт байсан чинь гадаа нэг таныг манай хашаанаас өндөр хүн дуудаад байна. Анд гээл дуудаад байхын. Нэр хэлсийн байгаан. Анд байна анд байна уу гээд. Нады зураг мураг аваад манайд ороод бүх юм хэл мэл судал хамниган хэл судлаач явдаг. Тэр тэр одоо хаанаас тийн гадаадаас явжээнэ. Орос хүн ирнэ. Америк хүн ирнэ. «Оросоор ярив» Америкаас бас улсууд юм судалсан. Хамниган хэл судалсан. «Оросоор ярив» Анд гэж бас анд нөхөр найз гэж. Тийн ухаандаа халхаар бол анд найз л гэсэн үг л дээ. Тэрийг манай хамниган болохоор тэрий чинь удаан болгоод андаалин гэж ухаандаа загвар оруулаад хамниган үг байхгүй юу. Андаалин хамниган үг. Тийн Андаалин Батхуяг. «Оросоор ярив» Анд ч гэж болно. Андаалин гэдэг нь ухаандаа хамниганаар хэлж байгаан. Анд найз нөхөр л байхгүй юу даа монголоор яахад бол. Бие биенээ тэгж дууддаг. Нэрээрээ дууддаггүй ухаандаа цээрэлчдэг байхгүй юу ухаандаа. Одоо чамайг чиний нэрээр дуудахгүй ш дээ. Бүгд манайхан чинь одоо тэр хочоор нь дуудна. Муу ч хочтой хүн байх, сайн ч хочтой хүн байх л даа тэгээд. Хүн ч одоо тэгээд бие биенээ дуудаад энээ тэрээ гээд тэргүэр нь нэршээд асуухад тэр нь мэдэхгүй ш дээ нэрээр нь. Өө тэр үү тэр байгаа байгаа. Тэр Андхай байгаа байгаа гээд тийн. Зарим нь мэдэхээ болиод Андбаатар ч гэж л байдаг юм. Ямар хэн гэхээр Андаалинхай гэнэ. Андаалин Батхуяг гэхээр танина уу гэвэл танихгүй. Тэр одоо нөгөө нэг юунууд бие биенээ цээрэлж хоёулаа ижил нэртэй хүн нэрээр дуудаж болдгүй. Настангууд ярьдаг. тэгээд хоёулаа ижил нэртэй болохоор нэрээр дуудаж болохгүй. Тэгээд тэр хочоор нь дуудаж байхгүй юу. Ижил настай. Андаалинхай гэж дууддаг тэр чинь хамниганаар андаалин гээд урт болоод явчина. Анд гэхээрээ халх яриа байхгүй юу. Одоо андууд гэж байна тэр чинь халх яриа байхгүй юу. Халхууд бие биенээ анд гэнэ. Тэгээл манайхан бас тэрэн шиг андаалин гэж дууддаг. Найз нөхөр л гэсэн үг л дөө. «Оросоор ярив» Одоо хоёулаа ижил нэртэй бол дуудахгүй ш дээ. Цээрлэнэ ш дээ тэр нөгөө нэрээр нь дуудна. Юу гэдгийн одоо тийн. «Оросоор ярив» Багын нэг нэр байгаа ш дээ. Шархүү л гэнэ үү. Янз бүрийн нөгөө тогтохоо болиход нь элдвийн нэр өгж тогтоодог байсан тийм манай монголчууд чинь. Ижил настай хүмүүс бие биеэ яаж нэрлэдэг вэ? Айн? Ижил настай хүмүүс биеэ бие биеэ яаж нэрлэдэг вэ? Ах гэнэ. Өвөө гэнэ. Ажаа гэнэ. Янз бүрээр нэрлэх. Ажаа. Тийн ажаа гэдэг нь болохоороо халх. Манай хамниганд тэр болохоороо өвөө л гэнэ. Өмбөө гэнэ. Өвөө гэдэг чинь хамниган хэл байхгүй юу. «Оросоор ярив» Халхууд болохоороо тэр чинь бас ажаа мажай гэж нэрлэдийм байна ш дээ эгч настангуудаа ажаа. Ажаа. Тийн манайд болохоороо өвөө өмбөө гэнэ. Өвөө өмбөө. Настангуудаа тэгж дуудна. Ижил настай хүмүүс бие биеэ яаж нэрлэдэг вэ? Би хорин долоотой. Тэр найз хорин долоотой. Бид бие биеэ яаж нэрлэдэг вэ? Тэрийг ч одоо бас л шууд яахгүй л бас л цээрэлж дууддаг байх. Нэг насаар нь дууддаггүй. Би түүнийг нэрээр нь нэрлэдэг үү? Нэрээр нь нэрлэнэ. «Оросоор ярив» Миний аав Бат гэж нэртэй. Тэгээд тэр нөгөө хүн бас Бат гэж нэртэй. Би тэр нөгөө хүнд яаж ямар нэрээр хандах вэ? Одоо нэг айлын хүргэдүүд байлаа тийм ээ. Тэгээд тэр чинь нөгөө баз гэж ярина ухаандаа баз гэж ярина даа. Одоо нэг айлын охиныг хоёулаа аваад хүргэн баз гэж. Хүргэн баз. Нэрээр нь хэлэхгүй хүргэн баз, баз ахай, баз дүү. Ухаандаа нэг айлын ах дүү хоёр авгай авна биддээ. «Оросоор ярив» Тэрийг баз гэж ярьдаг байхгүй юу. Нэг айлын хүргэн ухаандаа. «Оросоор ярив» Одоо тэр ямар ч хамаагүй тэр айлын охиныг авсан бол тэгээд би ч өөр ч байсан баз л гэнэ. Баз гэнэ. «Оросоор ярив» Энэ баар баар баар баар баар баян хангай тийм юм сонссон уу? Тэр бид ан ман алахдаа баян хангай ваар ваар гэж хангайдаа баярладаг. Баяр хүргэж байгаа ангаа хайрлалаа, харамгүй өглөө. «Оросоор ярив» Ангаа алышдээ. Алангуутаа баян хангай ваар ваар гээд юм өргөнө. Бас л хангайгаасаа л авч байгаа юм чинь тэ. Тэгж юу яадаг байхгүй юу. Баян хангай ваар гэдэг олз хишгээ хайрлалаа баярлалаа гэсэн үг л дээ яг л. «Оросоор ярив» Тэр л одоо хүнтэй ярьж байгаам шиг ярий ш дээ. Уул овоо чинь бүгд эзэнтэй ш дээ. Одоо баян хангай минь хишиг буянаа хайрла гээл. «Оросоор ярив» Агнахын өмнө яг тийм шиг үгнүүд хэлдэг үү? Айн? Агнахын өмнө тийм юм тийм үгнүүдийг хэлдэг үү? Одоо тэгж ер нь ангаа олз омгоо олохдоо баян хангай баар баар гэж ухаандаа буян хишгээ хайрлалаа гээд юм хум өгдөг. Ан алдагдахгүй бас нэг төөрөлдөөд байвал бас баян хангай баар баар одоо хишиг буянаа хайрла гээд өргөнө. Ангаа олохдоо буцаагаад баян хангай ваар ваар гээд баярлалаа гэсэн үг байхгүй юу. Сөхөр сөхөр сөхөр хэлдэггүй юу? Сөхөр сөхөр сөхөр. Одоо ёстой тэрийг. Сөхөр сөхөр сөхөр гэж юм сонсоогүй юу? Гүү. Гарав гарав гарав гарав гарав гарав зай хэлдэггүй юу? Ёстой мэдэхгүй байна. «Оросоор ярив» Сөнийн тэнгэригээр байдаг юм ямар юу гэдэг бэ? Сөнөдөө тэнгэр дээр юу харагддаг вэ? Тэнгэр ээ? Тийн шөнө тэнгэр дээр юу харагддаг вэ? Юу үзэгддэг вэ? Шөнө тэнгэр бурхандаа залбираал явдаг. Юу ч тэнгэр бурханд юм үзэгдэхгүй. Дээр үеийн улсууд ярьдаг л байсан. Тэгээд тэр од. Од мод байх. Зургаан мич гэж байна. Алтангадас гэж одон юу од байна. Алтангадас гэдэг чинь одоо жинхэнэ хойд зүгийг заасан Алтангадас гэж яг л байрандаа байна. Бусад нь бүгд бусад нь ингээд бүгд ийш тийшээ болжээдэг. Зун байхгүй зургаан мич гэж одоо зургаан мич гэдэг чинь өвөл нь гарна, зун байкүй байна. Оддыг долоогоор яаж нэрлэдэг вэ? Долоон бурхан гэдэг чинь одоо хойд зүгийг заасан. Одоо дээр үед чинь Долоон бурханаар баримжаа авч одоо газрынхаа зүг чигийг олдог. Алтангадас гэдэг чинь нэг л газар байдаг. Тэргээр одоо төөрж барина биддээ. Тэгээд Алтангадасаар багцаа авж өө энэ хойд зүг байна тийн. Долоон бурхнаар баримжаа авна. Долоон бурхан хөдөлнө. Алтангадас гэдэг чинь нэг л газраа байдаг. Зургаан мич гэдэг чинь зун байхгүй өвөл нь гарна. Зун байдгүй зургаан мич гэж. Ахаа оддыг тэр ондоогоор яаж нэрлэдэг вэ? Яаж гэдэг вэ? Одоо ондоо ч би мэдэхгүй. Ондоо үг байгаа юу? Од мич л гэж яахаас биш. «Оросоор ярив» Зөвхөн одоо тэгээд од мич хүн төрөлхтөн Зургаан мич, Алтангадас гээд, Долоон бурхан гээд л. Тэрнээс өөр од мич л гэхээс өөр юм байкүй. Энэ хамниганаар юу гэдэг вэ энэ? Алий. Энэ юу гэдэг вэ? Дух уу? Дух. Дух. Энэ юу вэ тэр хоёр юм? Хөмсөг. Хамниганаар одоо юу гэдгийн бүү мэд. Өнидкө өнидкө хэлкүй юу? Хөмсөг гэж бас өөр л байдаг байх. Бүгд л. Онидкө гэдэггүйгү? Одоо мэдкүй ёстой. «Оросоор ярив» Энэ юу вэ? Эрэгтэй хүний юм хүзүүн дээр ясыг юу гэдэг вэ? Төвөн гэж ярьдаг төвөн. Төвөн. Төвөн. Төвөнгө. Төвүнкү. Төвөн гэсэн үг байкүй юу. Төвөнгө. Төвөнгө. Төвөнкө. Төвөн. Төвөн. Тийн төвөн. Төвөн. Төвөн. Энэний чинь энэ чинь одоо тэгээд учиртай. Одоо дуу хоолой бүгдийг ялгаруулдаг төвөн гэдэг чинь. «Оросоор ярив» Энэ юу ву энэ юу вэ ахай? Энэ юу вэ? Энэ юу вэ? Энэ тал энэ талд байдаг. Үүнийг юу гэдэг вэ? Шанаа гэж баруун зүүн шанаа л гэж хэлдэг л дээ. Шанаа. Шанаа. «Оросоор ярив» Баруун шанаа зүүн шанаа. Аа гүү гүү яг энд. Яг энийг одоо юу гэдгийн бэ. Юу гэдэг билээ? Энэ юуг. Хүүз гэж ярьдаг. Хууз уу? Тийн. Хууз. Одоо энэ талын энэ үсийг ярьж байгаа биддээ тийм ээ? Ингээд сахалтай бол хууз сахал гэж ярина. Доошоо ороод сахал болно. Тэрэнд нь хууз гэж ярина. Хууз. Хууз. Хууз. «Оросоор ярив» Одоо би ингээл ингээл доошоо болонгуутаа хууз сахал болно тийн. Хууз нь эндээ. Доошоо ингэж явахаараа сахал, хууз сахал болно. Ахай саграгай гэж юу вэ? Ёстой дуулаагүй юм саграгай. «Оросоор ярив» Бид нар чинь нөгөө хэлээрээ ярихгүй болохоор мэдэхгүй байна. Дээр үеийн настангууд бүгдийг хэлдэг байсан. Бүгд л нэртэй ёс горимтой. Өнөө бол тийм юм байхгүй. Энэ тал юу гэдэг вэ? Миний заасан тал юу гэдэг вэ? Энийг үү? Тийн. «Оросоор ярив» Ууц нуруу л гэж ярьдаг л даа. Ууц нуруу. Ууц нуруу гэж. Ууц нуруу. Тийн нуруу тэгээд ууц нуруу гэж ганцаараа бөөндөө тэгдэг байгаа нуруу. «Оросоор ярив» Ташаа гэж ярина ташаа. Ууц нуруу. Ууц нуруу. «Оросоор ярив» За за одоо ийм байна. Ах нь ажилтай. Одоо ийгээд өндөрлөе дөө. «Оросоор ярив» Тийн ах нь хойшоо ажилдаа явлаа. Ажилтай явлаа. Та юу? Юм хийнэ ээ. Юу хийх вэ? Хашаа байшин барина. Манай буриадууд чинь бүгд л ажилтай ш дээ. Тэр юм хумоо хийнэ. Үхэр малаа маллана. Хашаа байшин барина. За за зөндөө ярилаа. Ах нь одоо өндөрлөе даа. Өөр асуух юм байвал яаралтай асуугаатий. «Оросоор ярив» Мэддэг бол та нартаа товчхон хариулна. Мэдэхгүй бол. «Оросоор ярив» Тэгээд овоо уул эзэнтэй юу эзэнтэй юу? Яана? Овоо уул. Эзэнтэй. Эзэнтэй энэ тахидаг. Одоо манайхнаар уул овооны савдаг гэдэг чинь эзэн нь байхгүй юу ухаандаа. Савдаг. Савдаг. «Оросоор ярив» Тэгээд энэ энэ савдаг ямар дүрстэй вэ? Хумуус юу гэдэг вэ яриа байсан бэ? Одоо уул овооны савдаг, тэр уулын савдаг гээл ярьдаг. бүгд эзэнтэй. Тэр л овоондоо хамгаалагчид гэсэн үг дээ. Тэр чинь бүгд уулнууд чинь том том уулнууд чинь бүгд савдаг гэж ухаандаа тийн. Хавтаг. Аа тэр уул овооны эзэн гэж ярья даа. «Оросоор ярив» Жинхэнэ уул овооны эзэн. Бүгд эзэнтэй. Тэрийг савдаг гэж ярьж байгаа байхгүй юу. За хамнигаанаар? Хавдаг савдаг. Савдаг. Савдаг. Одоо халхаар бол уул овооны эзэн. Уул овоо чинь бүгд эзэнтэй. Уул овоо чинь бүгд эзэнтэй байдаг байна. Одоо тэрэндээ юм хумаа өргөөд монгол хүн чинь одоо тэр уул овоогоо шүтээд, үр хүүхдээ залбираад тэр савдаг чинь хүлээж авж л байгаа. Луус яасан? Луус байгаа юм уу, луус? Луус? Лус. Голын эзэн голын эзэн. Голын эзэд. Уул усны савдаг чинь өшөө. Гол мөрөндөө аминдаа. «Оросоор ярив» Энэ уул ус овоо бүгд холбоотой. Тэрий чинь одоо ерөнхийдөө л уулын эзэн савдаг л гэж ус бүгд ус гол мөрөн чинь эзэнтэй гэж ярьдаг л даа. Бидэнд харагдахгүй болохоос. «Оросоор ярив» Тэрэндээ одоо ус мусанд одоо эндэж баривал тэр ус мусыгаа аргадна. Одоо уул овоо дуудаж юм өргөдөг. Хүний одоо сайн сайхан үр хүүгдийнхээ төлөө. Ингэж л бид залбирч явдаг л даа. Лам нар болохоороо бас өөр. Номоо уншина. Юмаа хийнэ. Одоо тэр лам нар гэдэг чинь иймэрхүү л юмнуудыг засаж яадаг л даа. Тэр номын уншихад нь бид нар гарж уул овоондоо юм өргөдөг. Тийм заншилтай. Хойгуураа ч ингээд уул овоо руугаа юм өргөж болно. Хүлээгээл авна. «Оросоор ярив» Лус тэр усан савдгууд бол яаж үзэгддэг вэ? Ямар дүрстэй вэ? Тэр бол одоо уул савдаг эзэн гэдэг чинь харагдах хүндээ харагдана. Үгүй хүндээ үгүй. Ухаандаа одоо сүнс гэдэг чинь үгүй энэ тэр болсон улсуудын сүнс зайлна гэж ярьдаг. Тиймэрхүү үед бол уулын овоо эдэр чинь хүнд харагддаг гэнэ л дээ. Янз бүрийн болж амьтан болж харагдана. Хүн болж харагдана. Хүн болж. Харагдана. Тэрий чинь одоо юу яах уу номын хүчээр одоо лам нар чинь номы нь уншиж одоо тэрийг зайлуулдаг. Их харагдаад байвал муу гэж аваад явна. Ухаандаа чамд ингээд гарахад чинь хажууд танихгүй хүн ирээл байна гэнэ. Тэр чинь хий харагджаагаа байхгүй юу. Тэр чинь одоо байлгаж болохгүй. Шууд ламын хүчээр уншиж тэрийг холдуулахгүй. Одоо тэр сүнсий чинь аваад явна аа гэдэг чинь тэр сүнс чинь ирээд хүний амь аваад явна шүү дээ. Сүнс бүгд л адилхан сүнс чинь. Тийм юм үзэгдэж бариад ядарсан барьсан үзэгддэг учраас ном хом уншуулаад юм хум өргөөд тэгээд зүгээр болно. «Оросоор ярив» Амьтан дүрстэй байгаа. Өөв. Амьтан дүрстэй байж болно тэ? Тийн анд дуртай. Манайх анчин удамтай. Үгүй усан савдгууд амьтан дүрстэй байдаг уу? Янз бүрийн дүрстэй харагдана. Амьтан ч болно. Хүн ч болно. «Оросоор ярив» Харагдах хүндээ бол. Харагдах хүндээ тэгж харагдана ш дээ. Хүн болгон харахгүй ш дээ. «Оросоор ярив» Одоо бид хоёр суулаа гэхэд чинь энэ хүн хараад байдаг. Би харахгүй. Тэгж ямар ялгаатай гэхээр одоо сүнс мүнс зайлах юм уу ядарч барихад энэ тэр харагддаг. «Оросоор ярив» Тэрийгээ одоо ингээд засаж биенээсээ холдуулж одоо тэр юмаа ном хом уншиж өргөж явуулдаг. Ан анчинд энэ юу юм харддаг вэ? Тэр савдаг харагддаг уу анчинд? Дээр үеийн улсууд ярьдаг байсан. Ингээд ангаа хараад буудах болоход хоёр хүний хөл тэгээд олон эрэгтэй энэ тэр ан харагддаг. Тэрийг буудаж болдгүй гэдэг. Тэгүүл гэмтэй. Хэрвээ тэр сум онох л юм бол буруудна. Манай ав тэгдэгсэн. Янз бүрийн ан дайралдана. Тав буудаад онохгүй бол битий өшөө бууд. Тэхээрээ өөрөө мэддэг. Ан гэдэг чинь алах л ан. Заавал ална гэж өшиж болдгүй юм. Тэгээд тэр чинь уулын савдаг байдаг гэнэ ээ. Ухаандаа тэр ан амьтан улаа мулаа явдаг тийн. Улаан юу? Одоо тэр уулын савдаг чинь буга мугаа л унаад явж байгаа ш дээ. Тэр нь ховорхон тохионо. Тэр тийм хүнд дайралдахаараа муу л гэдэг. Тэрийг одоо ингээд ном хом уншиж холдуулахгүй бол. Ухаандаа ядраад юм уу сүнс сүлд нь зайлсан хүнд л харагдахаас биш. «Оросоор ярив» Би л харж байхгүй юу. Хүн болгонд харагдахгүй. Биет харагддаг байхгүй юу яг л. Чи бид хоёр байхад чи хараад би харахгүй. Тэр хүн ирээд үзүүлж харуулахад өө уулын эзэнтэй дайралдсан юм байна ш дээ. Одоо тэрнийгээ салгуулахгүй бол болохгүй. Юм нь буруудна. Одоо тийрэн гэдэг чинь ухаандаа дээр үед нэг ийм юу байдаг жин тээдэг Гомбо гэж хүн байсан гэсэн. «Оросоор ярив» Одоо энэ хил давуулж тэмээн жин тээдэг. Тэгээд уулын аманд буугаад байж байтар нь модон аяга бий болоод. Ганцаараа хоолоо хийгээд жинчин хүн тэмээн хөсөг амарч байсан байна л даа. Тэгсэн модон аяга нь байхад нь аваачаад хоол хийсэн. Харсан байкү гэнэ. Гурав хийсэн цадлаа ханалаа цадлаа ханалаа. Одоо тэр тийрэн. Тэр нөхцөөд салж өгөхгүй тэгээд яасан юм гэдэг. Лам мамаар одоо том ламнууд ном хом уншуулаад. Тэр лам нь бас дийлэхгүй бол тэгээд тэрэндээ хоргодоно. Номы нь уншаад дийлвэл тэр нь яваад өгнө. Тэгж салгахгүй бол болдгүй юм гэнэ лээ. «Оросоор ярив» Юм хум ингээд нүдэнд ингээд харагдаад хүн мүний дүрс харагдахын бол бушуухан салгуулахгүй бол тэр чинь аваад явдаг байна л даа. Гомбо гэдэг хүн тэр уулын аманд модон аяганд. Тэнд буугаад тэгээд уулын аманд буугаад отоглоод тэмээ мэмээгээ тэрэг мэргээ тайлаад хоол идэж байхад нь модон аяга бий болсон гэнэ ээ. Яг харуй бүрийгээр. Тэхэд чинь одоо хайшаа харсан аманд гэнэ ээ тийрэн гэдэг чинь байдгийн байна. Тийм үү? Тэр чинь бүр нийлээд салахаа болиод. Тэгээд өглөө босоход нь хоол ид Гомбо оо гээл. Одоо тэгээл юу яагаал тэмээ мэмээгий нь бариал унтуулахгүй. Тэгээд нөхөр залхуураал Бээжингээс халуун бууз аваад ир гэхэд нь аваал ирдэг. Тэгээд салахгүй унтуулж хэвтүүлэхээ больсон. Тэгээд тэр айлууд нь айгаад гэнэт л одоо үхэр малы нь хөөгөөл хүн авчирч байгаам шиг харагдахгүй. Тэгээд Гомбод бол харагдаад байдаг. «Оросоор ярив» Тэгээд. «Оросоор ярив» Тэр болохоор биелж харагддаг байхгүй юу тийрэн гэдэг нь. Яг хүн шиг харагдана. «Оросоор ярив» Чөтгөр нь болохоор хий үзэгдэл. Авиа мавиа гарна. Модон аяганд гурав дахин. Ахиад хийхэд нь хоосон болоод байдаг. «Оросоор ярив» Гурав хийхэд нь цадлаа ханалаа цадлаа ханалаа гээд хүн дугарсан байгаа юм. Тэгээд нөхөр бас айдгүй нөхөр байгаам. Тэгээд орой нь унтсан чинь өглөөгүүр харин өө бүгд хөсөг мөсгий нь яагаад тэргий нь оруулцан. Явъя явъя Гомбо оо гээд бүр байлгаж суулгахаа болиод тэгээд ламд үзүүлсэн чинь одоо болохгүй наадхаа холдуул гээд тийрэн гэдэг чинь амилсан чөтгөр. «Оросоор ярив» Бүх юмыг хийдэг. Тэр Гомбо хүн цоройн аяганд идээ хийж байсангү? гүй гйГүй ээ яахав дээ хоолоо идэж байхад нь гэнэт модон аяга бий болоо гэнэ л дээ. Харагдаж байхгүй юу. Тэхэд нь өө энэ муу аягаар дүүргээд эргээд харахад нь хоосон болоод гурав хийхэд нь цадлаа ханалаа гэж хүн дугарч байсан гэнэ. Тэгээл нөхцсөн байгаа юм. Тэгээд хажууд нь нөхцөөл үнээ мал үхэр малы нь ацраал байдаг мал хуйг нь хураагаал тэгээд шөнө унтуулахгүй явъя тийшээ явъя гээл бариад явна. Амраадгүй. Тэднийд тоглоом болж байна тэнд очъё гээд. Тэгээд тоголж байхад нь тийм хөзөр ийм хөзөр барь гээд л. «Оросоор ярив» Хажууных нь мэддэггүй. Тэгээл нөгөө нөхрий чинь байлгахгүй. Мөрийтэй тоглохоор нь явъя тэднийд тоглоом болжийно. Унтуулж хэвтүүлэхгүй. Тийрэн гэдэг нь тэр. Биелсэн чөтгөр л гэсэн үг л дээ. «Оросоор ярив» Тэр хүндээ л харагдахаас биш өөр хүн харахгүй ш дээ. Өөр хүн харна гэж байхгүй. Тэр хүндээ харагдана. Тэгээд найзлахаар салж өгдгүй. Салгахгүй байвал тэр хүний чинь тэгээд сүнсий нь аваад явчдаг. «Оросоор ярив» Тийрэн архи уудаг уу? Тийрэн архи уудаг уу? Ууна аа. Архи авч ир гэвэл аваад ирнэ. Ууна. Тэгээд тэр тийрэн гэдэг чинь ердөөсөө салахаа больчдог гэнэ хүндээ наалдаад. «Оросоор ярив» Тэрийг салгахгүй бол тэгээд номын хүчээр уншиж явуулахгүй бол тэр чинь өөрийх нь амийг аваад сүнсийг аваад. Сүнс л байхгүй юу даа. Биелсэн сүнс гэж байна. Тэр морь хар унаад давхина. Адуу малы нь хураагаад ирнэ. Унтуулж хэвтүүлэхгүй гэнэ. Тэгээд нөхөр бүр амрах бүр ядраад ердөө. Чи явж байгаад дугуйн хэрээс тоолох нь тэнд нь нэг жоохон нойр авсан байгаа юм. Ингээл тэрийг тоолоод гаргаад ирэхээр нь тэнд нь жоохон унтсан байгаа юм тэр хүн. Өрөөсөн. Тэгээд унтуулахгүй ердөө юу аваад ирэх үү яахав гээд. Бээжингээс халуун бууз аваад ир гэхэд нь төд удалгүй л бариад тавагтай нь орж ирнэ. «Оросоор ярив» Ердөө унтуулахгүй нөхцөөд. Явъя тэднийд тоглоом болж байна очъё гээд л. «Оросоор ярив» Тэгээл тэр тэмээн хөсөг зүгээр хоол идье гээл байдаг гэнэ. Хоол хийчлээ гээд. Тэр нь болохоороо тэгээд чөтгөрийн хоол ямар хоол болхов. «Оросоор ярив» Дээр үед бас нэг Улаанбаатарт болсон явдал гэдэг тийн хотод. Тэгээд нөгөө нөхөр чинь яасан гэнэ ээ. «Оросоор ярив» Орой бүжиг таанцанд оръё доо. Таанц гэж дээр үед ярьдаг. тэгсэн нөгөө ягаан дээлтэй хүүхэн тэгээл уриал бүжиглээл салдгүй гэнэ. Өөрөө авгай байхгүй нөхөр байсан байгаа юм. Тэгсэн чинь гараад явж байсан чинь танайд очъё гээд байна гэнэ ээ. Тэгээд тэр чинь амилсан одоо шулам чөтгөр гэдэг чинь энэ нь хонхорхой байдгүй гэнэ. Энэ байгаа биддээ. Тэр байхгүй. Тэгээд ердөө гэрт нь ирээд хоол унды нь хийгээд явахаа болио салахаа болио. Тэгээд одоо найз нөхөд нь гайхаад одоо чи одоо юутайгаа яриад солиороод байгаа юм. Тэгсэн тэр хүүхэн чинь юу байсан байгаа юм. Одоо тэр биелсэн чөтгөр шулам нь байсан. Тэгээд тэр авгай нь болоод авгай нь болоод. «Оросоор ярив» Тэгээд ламд үзүүлсэн байгаа юм. Тэгсэн чинь аан наад чинь юу байна. Цонхон дээр нэг цэцэг л аягүй усалдаг гэнэ. Цэцэг сүнс нь тэрэндээ байдаг юм байна. Тэрэнд ердөө хүн хүргүүлэхгүй. Тэгээд нэг цэцэг услаа л байна. Тэгээд ламд очоод хэлээ гэнэ л дээ. Би одоо ингээд яах вэ одоо. Энэ ийм юм болоод байна. Өө чи ч одоо аюултай юмтай нөхцсөн хүн байна. Наадхыгаа хурдан холдуулахгүй бол унтуулж хэвтүүлэхгүй гэнэ. Энд тэнд юу яав ийм байна. Тэгсэн тэр лам хэлээ гэнэ ээ. Аа яа одоо аюултай даа. Орой хоёр лам цуглаад ном уншаад хөөлгөсөн гэнэ ээ. Тэгээ байкүй болоо хэд хононо. Тэгээд жингээ тээгээд явж байсан чинь харин ёо ёо муу хоёр лам ч одоо намайг бүр «монголоор биш» арай гэж ирлээ шүү. Гомбоо сайн уу гээл нөгөөдөх нь орж ирээд. Тэгээд сүүлд нь яасан гэж байгаам. Тэгсэн чинь тэр хоёр ламаа дуудаад уншуулсан гэнэ ээ. Тэгж байтар удаачгүй бас л хүрээд ирсэн гэнэ. Хөтөлгөө морьтой хоёр хилэн хар морь унасан. Гомбо минь сайн уу? Ёо тэр муу хоёр ламын сүнсийг буцахдаа аваад явна аа. Тэр хоёр лам нь маргааш нь нас бараа. Сүнсий нь аваа явцан. Тийм домог яриа л байх л даа. Дээр үеийн улсуудын одоо настангуудаас сонссон юмаа ярьж байгаа. Өнөө бол тийм юм байхгүй л гэж боддог. Дээр үеийн улсууд худлаа ч яриад байгаа нь мэдэгдэхгүй настангууд тэнд ч тийм юм харсан. Энд ч ийм морио чөдөрлүүлсэн гээл ярьдаг чөтгөрийн яриа л байдаг. «Оросоор ярив» Хэн юу бүжиглэж байгаа вэ? Ямар юм? Энэ зөвхөн тэр Гомбын энэ юм түүхэнд хэн хатарч бүжиглэж байгаа вэ? Авгайтай авгайтай байсан тэ? Авгай нь нас барсан хүн байсан. Авгайтай нас барсан хүн байсан. «Оросоор ярив» тэгээд. Тэр хотод байдаг тэр хүүхэн тань одоо тэгээд тэр залуугаас салахаа болиод. «Оросоор ярив» Тэгээл ердөө эцэж тураал. Нөгөө чөтгөрийн хоол идээд. Хий хоол идэхгүй юу. «Оросоор ярив» Тэгээ үзүүлсэн байгаа юм. Өө чи ч аюултай юмтай наад хүүхнээ явуул. Тэгээд тэр ламд очсон байгаа юм. Очоод хэлсэн байхгүй юу. Би одоо яавал дээр вэ? Цонхон дээр усалдаг цэцгий нь тасдаад хая хараагүй үед нь. Тэгээл болоо. Тэгээ явах юм байна. Тэгээд нөхөр тэрэндээ ойртуулдаггүй. Цэцгээ услаал байж. Тэрэндээ сүнс нь байдаг юм байна л даа. Тэгээ нөхөр нь худлаа унтаж байх юм байна нэг цаашаа өрөө рүү ороход нь нөгөө цэцгэнд нь хүрэхэд л орилоод байна гэнэ. Тэгээд тас татангуут л ердөө гэнэт ингээд л цонхоор нь туяа татаад л тэгээд алга болсон. «Оросоор ярив» Тэр цэцгэнд л гол сүнс байдаг. Дээр үеийн настангуудын ярьсан юмыг ярихаар өнөө бол би тийм юм байхгүй л гэж боддог. «Оросоор ярив» Тэр л одоо бөө лам олон болоход тэмцэж гарсан гэж ав цав ярьдагсан. Тэдэн дээр чинь одоо эрдмийг шалгах гэж тэмцэл гардаг гэнэ ээ. Ямарваа юмд тэмцэл байдаг гэнэ. Лам бөө олон болонгуут тэд чинь босч ирдэг юм байна. Лам лам болохоор. Тийн лам бөө нар олон болонгуут хоорондоо бие биенээ хараагаал идээл ингээл эхэлдэг гэнэ л дээ чадлаа үзээд. Тэгэнгүүт одоо Дамдинбишил гэдэг хүн хаанаас гарч ирсэн юм бүү мэд. Дамдинбишилийн шороо гээд миний бага байхад энд зүүж өгдөгсөн. Байкүй болоо. Тэр шороог л зүүхэд юм халдадгүй. Дамдинбишил гэдэг хүн гарч лам бөө нар бүгдийг дарсан юм гэдэг. «Оросоор ярив» Олон болоод ирэхээрээ олон болоод ирэхээрээ бие биенээ идэлцээд ийгээд бие биенээ хараагаад бие биендээ тэмцдэг. «Оросоор ярив» Дамдинбишил гэдэг нэг ердийн хүн гарч ирэнгүүтээ бүгдий нь хуниад. Айн. Аа гүү гүү. «Оросоор ярив» аанхаан за. Ямарваа нэг тэмцэл гардаг. «Оросоор ярив» За тэгээд настангуудын дээр үеийн мэдсэнээр ярьж өглөө. Тэгээд тус болбол тэр биз. Одоо бид нар чинь одоо настангуудынгаа араас явж байна ш дээ. Хамгийн настай нь жаран гурав дөрөв хүрээд. Маш их тус хүргэсэн та. Ай айн? Маш олон сонирхолтой юм ярьж өгсөн. За заа маш их сонирхолтой ш дээ. За тэгээд баярлалаа. Маш их баярлалаа. За тэгээд баярлалаа. Би ажилдаа оръё. Настангуудтай өссөн хүн болохоор дандаа л тийм юм ярих. Хүүгэд байхад чагнаад авна. Мань мэт хураагаад авна ш дээ. «Оросоор ярив» Настангууд дээр үеийн улсууд цуглаад нэг гэрт ярьдаг байхгүй юу настай улсууд. Тэхдээ л тэр чөтгөр шулам ийм уул овооны эзэн ярих л юм тэр. Тэгээд би хураагаад авцан байхгүй юу. Одоо энэ юунд бол бидэнд тийм юм харагдаагүй. Би одоо хүдөө ч унтаж явсан хүн морь хар чөдөрлөө л гэнэ. Юм хум дугарлаа. Намд л мэдэгддэгүй ш дээ тийн. «Оросоор ярив» Тэр одоо нөгөө. «Оросоор ярив» Тэр шулмас тухай та ямарваа үлгэр домог та мэдэх үү? Домог момог сонссон уу? Мэдэхгүй. Зүгээр настангуудын домог момог үлгэр мүлгэр ярьдаг л байсан. Та тэр шулмас тухай мэдэх үү? Үгүй ээ. Алмас маам. Сонсоогүй юу? Үгүй ээ. «Оросоор ярив» Гүйдэлтэй газар энд байгаа юм уу, гүйдэлтэй газар? Ямар юм? Гүйдэлтэй газар энд байгаа юм уу? Гүйдэлтэй газар гэж байгаагү? Гүйдэлтэй. Гүйдэлтэй. Гүйдэлтэй гүйдэлтэй. Аа гүйдэл гэдэг чинь одоо юу л юм биш үү дээ. Уул овооны хооронд ингэж өнчин бугад уулын эзний мөр зөр энэ тэр гүйдэл гэдэг л ярьдаг. Аа гэхдээ бас айл амьтан дээр үед ингээд бас нэг зуурдаар нас барсан улсууд чинь бас тийм цуг хурдаг. Хажуугаар нь явахаар харлаа барилаа гэж ярьдаг. энийг гүйдэл гэж ярьдаг гэнэ ээ. Тийн гүйдэл. «Оросоор ярив» Одоо сүнс нь ингээд гүйжээдийм биш үү дээ. Төрлөө олохгүй ч юм уу. Тэгж л би ойлгодог ш дээ хараар. Тэрийг гүйдэлтэй газар гэж улсууд ярьдаг л гэдэг. Тэхэд чинь одоо намд үзэгддэггүй мөртөө хажуугийн хүнд үзэгдээд байдаг. Тэр бас шалтгаан байдаг. «Оросоор ярив» Гүйдэлтэй газарт байвал ирвэл яах хэрэгтэй вэ? Одоо тэрий яадаг гэсэн. Хэрвээ шөнө унтаад гүйдэл мүйдэл дээр яавал жоохон газраа солиол тэгээл зүгээр. Гүйдэл дээр нь хоновол шөнө унтуулдаггүй гэнэ. Татаж чангаагаал юм хум асуугаал шалгаагаад. Тэрийг нь тэгээд мэдэхийм бол одоо шууд холдуулаал тэгээд тэр чинь зүгээр. Хоёр уулын хооронд гүйдэл гээд ухаандаа айл майлд одоо тэр сүнс мүнс нь хорогдохоороо тэр айлын гадуур гарахад зэрэг хүнд харагддаг гэнэ ээ. Харагдахдаа тэр хүний шалтгаан биеийн байдал. Яагаад гэхээр ядарсан юм уу тийм үед харагдана. Тэгээд тэрийгээ юм хум өргүүлээд янзлахаар байхгүй. За тийм байна. Могойн чуулган таарвал яахав? Могой чуулган тийм юм сонссон уу, могой чуулган. Могойн чуулган гэдэг чинь өвөл юу болоход намар болоход могой нар чинь одоо ингээд хоорондоо уулнаасаа буугаад чулууны завсар чуулдгийн байна. Олон могой ингээл. Одоо тэр нь тэрний харахад аягүй сайн юм гэдэг. «Оросоор ярив» Тэгж тэгж тэгж явахдаа нэгийм цагаан юм үлдөөгөөл явдаг. Тэрийг нь авахад сайн л гэж дээр үеийн улсууд ярьдаг. Би хараагүй л дээ. Тэгээд могойнууд чинь чуулахаараа зэрэг чулуунд ингээд буцалж байдаг гэдэг. Дээр үед саваагүй томоогүй нэг хүн машинтай явж байгаад яг чуулган дээр чулууны хажууд зогсдог байна л даа. Юун могойнууд гээд хувинд юу яагаад бензин хийгээд шатаасан юм гэдэг. Тэгээд хол яваагүй тэгээд. «Оросоор ярив» Тэгээд ерөөгөөд юм хум өргөхгүй байтлаа тэгж болохгүй. Тэр чинь чуулган хийж байхад нь хүн дайралдахад аягүй сайн. Юм хум өргөхөд сайн гэж ярьдаг. Сайн уу? Тийн сайн одоо чуулган ингээл язганаж байдаг гэнээ могойнуус. Дунд нь нэг могой байдаг гэнэ. «монголоор биш» Тэхэд юм хум өргөөд тэрээний ингэж хорлож юм бол өөрөө хорлуулна. Чуулганд нь одоо тэгж болохгүй. Юм хум өргөөд хажууд нь харахад аягүй сайн гэнэ ээ. Яагаад сайн гэдэг вэ? Одоо тэр могойн чуулган дайралдахад могой нар чинь аягүй талархаж юу яадым биддээ хүн хараад яахад. «Оросоор ярив» Тэгээд ердөө нэг жолооч нь тэгээд буруутаад тэгээд л одоо газар дээрээ. Тэгж хамаагүй хоролж болдгүй могой зогой тааралдвал. Тэгээд хажууд нь харж суугаад яахав сайн гэдэг. «Оросоор ярив» Тэгж настангууд. «Оросоор ярив» Могой шатсан хүн яагаа юм? Ай айн? Тэр могой шатсан хүн муу тохиолдолд орсон уу? Могойд яасан хатгуулсан. Тэр шатаасан хүн. Тэр ч ердөө тэгээд хол яваагүй нас барсан. «Оросоор ярив» Тийн тэгээд тэр шатаагаад доошоо бууж яваал машинтайгаа хонхолдоол тэгээл яваад өгсөн байна. Тэр ч болдоггүй тэгж. Зүгээр ингээд ороод юм хум өргөөд явсан бол яах ч үгүй. Тэр амьтны тэгээд чуулж байхад нь ерөөгөөд гарах хүмүүс хоролж байдаг. Тэгээд ердөө доошоо буугаал байхгүй. Морь авах цээртэй юу? Ай айн? Морь өө пүү морь могой алах цээртэй юу? Могойг бол хамаагүй алж болохгүй. Хамаагүй. Тэр лусын амьтан болохоороо гэмтэнэ тийн болохгүй. Могой яагаад? Могой гэдэг чинь ухаандаа лус гэдэг чинь одоо ус юуны савдаг могой лусын хорлол хүрдэг. «Оросоор ярив» Хамаагүй могой зогой алдаггүй. Могой гэдэг чинь одоо цочиж айсандаа хүн хатгахаас биш зүгээр амьддаа бол зугтаадаг амьтан ш дээ хүнээс. «Оросоор ярив» Тэгээд хүн очоод мод чулуугаар оролдоол уурлуулаал тийн тэгж болохгүй. Тэгээд явснаараа л явна. «монголоор биш» асгадаг юм гэнэ лээ. Тэхдээ могойн хор гэж аюултай. Хатгуулангуутаа ус руу гүйж орохгүй бол тэгээд хор нь гүйдэг. Ухаандаа могойд хатгуулсан хүн бол хурдхан шиг ус мөрөн байвал тэр лүү гүйж орж хоры нь авдаг. Тэхгүй бол хор нь гүйгээд нэмэр байхгүй. Тэгж л дээр үеийн улсууд ярьдгийн. Домог ч юм уу юу юм мэдэхгүй. Тогоруу яахав? Могой хорхойд хатгуулвал тэгээд бушуухан ус руу л ордог. Хоры нь авна. Тогоруу яахав? Тогоруу алах цээртэй юу, тогоруу? Тогоруу гэдэг чинь одоо аюултай хараалтай амьтан гэдэг. Ган дөрөө сэтэртэл хараадаг гэж дээр үеийн улсууд одоо морины дөрөө байшдээ. Тэрнийг хараахад тэрний сэтэртэл хараадаг тийм домог яриа байдаг. Тэгээд тийм тогруу ч аюултай хүн хараахаараа аюултай хараана. Тогруугаар их оролдоггүй байх өө. «Оросоор ярив» Одоо буудаж алах юм уу тогруу могруу хорлох юм бол өөрөө хорлогдоно. Аюултай хараалтай. «Оросоор ярив» Хараал гэдэг чинь. «Оросоор ярив» Ган дөрөө сэтэртэл хараана гэдэг чинь аюултай. Тэгээд дөрөөгөөр хардаг. Тэгж домог байдаг тийн. Тогруу гэдэг хараахаараа тэгж хараадаг. Ган дөрөө сэтэртэл хараана гэж ярьдагсан. Дээр үеийн юм л даа бид нар мэдэхгүй. Тогруугаар их оролдож болохгүй. «Оросоор ярив» Ямар ч тогруу могруугаар бүү оролдож яваарай манай ав ижий хоёр. Яадаг юм гэсэн аюултай хараадаг шувуу гэнэ ээ. Оролдож болохгүй гэнэ. Алж барьж юм уу эсвэл хоролж болохгүй. Тэр дөрөө дөрөө нь ямар холбоотой вэ? Ган дөрөө сэтэртэл хараадаг гэж ухаандаа. Сэтэртэл хараана гэж юу вэ? Тийм хараалч шувуу гэж ярьдагсан. Тэрнийг сэтэртэл хараана гэж юу байхав дээ. Дээр үеийн улсууд домог л гаргасан юм байгаа бидээ. «Оросоор ярив» Тийн тогруугаар ямар ч л байсан тогруугаар оролдож болохгүй. Алж болохгүй. Ямар ч тогруугаар. «Оросоор ярив» Ган дөрөөг сэтэртэл хараадаг юм гэсэн домог байдаг. «Оросоор ярив» Тогруу тогруу морины морины ган дөрөөгөөр хардаг. Тийм учир. Сэтэртэл хараадаг гэж ярьдаг. Ган дөрөөг сэтэртэл хараана гэдэг чинь тэр яахав тэр нь зүгээр тэгж гаргасан л домог яриа болохоос ямар тогруу хараалаа гээд ган дөрөө сэтэрч унана гэж юу байхав дээ. Дээр үеийн настангууд л тэгж ярьдаг. тогруугаар бүү оролд. «Оросоор ярив» Тогруу алж хядаж болохгүй. «Оросоор ярив» Тогруу яасан хүн бол өөрөө хорлогдоно. Тэр дөрөө эрдэнэтэй. Тэр дөрөөнийг сэтэртэл хараадаг гэсэн. Тийм юм байхгүй байх өө. «Оросоор ярив» Тэрнийг л ухаандаа ойлгуулж хэлсэн үг юм уу даа гэж боддог. Тогруугаар оролдож болохгүй шүү гээд. «Оросоор ярив» Тэгж ухаандаа жишээ болгож ойлгуулж байсан байгаа юм. Тогруугаар оролдох юм бол аймшигтай хараалч амьтан. Тийн. Үеийн үе болтор хараана. Ган дөрөө сэтэртэл хараадаг гэж ойлгуулсан үг байх л даа. «Оросоор ярив» Тогруу хараалаа гээд дөрөө мөрөө сэтэрч унана гэж юу байхав дээ. «Оросоор ярив» Тэр. Настангууд л тийм шувуугаар оролдож болохгүйг ойлгуулж хэлсэн үг байхгүй юу тийн. Тогоруу яаж хараадгав? Ямар учраар хараал хийдэг вэ? Өөрөөр нь оролдох юм бол алж баривал тэгээд хараана. «Оросоор ярив» Өөрт нь хүрэхгүй бол яах ч үгүй. «Оросоор ярив» Тийн одоо тэгээд тэр тогоруун өндөг мөндөг юуг нь сандаах юм бол хараана. «Оросоор ярив» Тэрнээс өөр бол ямар харсан хүнээ хараана гэж юу байхав дээ. Ондоо шувуу яахав? Ондоо шувуу яах? Хараалтай шувуу байдаггүйгү? Байдгүй. Тогруунаас тэгээл манай нагац ах ярихдаа тэр тогруу гэдэг чинь хамаагүй оролдож болохгүй. Ганц тогруу шувуу. Ангир шувуу яахав? Аймшигтай хараалч шувуу шүү бүү оролдоорой гэж ярьдаг. Ангир шувуу ангир шувуу. Айн? Ангир шувуу лам шувуу яахав? Ангир шувуу яадаг вэ? Ангир гэдэг ч одоо бас нэг шувуу. Тэр ч бас хамаагүй оролдож болохгүй амьтан. Алж болно уу? Тийн бас л хараалтай амьтан байна. Хамаагүй тэрүүгээр буудаж алж болдгүй л гэдэг. «Оросоор ярив» Ангирыг та нар тэр шувуу буудаж болохгүй. Ангир бас шувуу юу? Хараалтай амьтан гэнэ ээ. Яаж тэр хараал хийдэг вэ? Одоо энэ хоёр шувуу ердөө бусад шувуунд байхгүй байх өө. Хун мун. Ер нь тэгээд ямар зорилгогүйгээр шувуу аннаж болдгүй л гэж ярьдаг л даа. Зүгээр ямар ч зорилгогүйгээр амьтан харааж буудаж хороож болдгүй гэнэ. Яг л зарчимтай зарчимтай. «Оросоор ярив» Юмаар оролдож болохгүй тийн. Галуу. «Оросоор ярив» «Оросоор ярив» Одоо тэгээд галуу малуу ч бас л хамаагүй оролдож болдгүй л гэдэг усны шувуу мувуу. Галууг хүн дээр үед буудаад алаад мах нь гоё гээд идээд байдаг. Тэрэн дотор бас болохгүй юм ямар амьтан дотор болохгүй амьтан гэж байдаг гэнэ. Тэрнийг л алдвал болохгүй гэмтдэг гэнэ ээ. Ухаандаа нэг буудаад алах бол оногдохгүй бол тэгээд больчдог. Агнах юм бол өөрөө гэмтэнэ. Ийм тохиолдол дээр үед байдаг гэж настангууд ярьдаг. «Оросоор ярив» Хамаагүй бас юм хумаар оролдож уул ус савдаг бүгд эзэнтэй гэж манай нагацууд ярьдаг. хамаа намаагүй мод чулуу хүртэл хамаа намаагүй авахгүй л бол хамаагүй шийтгэж болохгүй. Уул овооны эзэн хараана гэж айлгадагсан. Одоо настангууд мод зандаахан гэж олйгуулж хэлсэн үг юм уу бүү мэд л дээ. Хамаагүй бүү мод чулуу юмаар оролдож яваарагтий захидаг байсан. Ахай ичээнд унтаж байгаа баавгайг алж болох уу? Хамаагүй болохгүй байх аа баавгайг. Ер нь өөрт нь хор хүргээгүй бол алж болдгүй. Өөрт нь дайсагнаад ирвэл бас ална. Тэрнээс нааш бол алахгүй. «Оросоор ярив» Дайнд очихдоо тэр овооноос чулуу авч болох уу? Болохгүй тэр овоонд л юм хум авч ердөө болохгүй. Хэрвээ авах юм бол тэр овоо чинь овоогоо сахиж хүндлэхгүй бол тэр овоо чинь уурлана ш дээ. «Оросоор ярив» Овоо мовооны одоо тэр өргөж барьсан юм тэрнийг хөндөж болохгүй. Тэр энэ тэрийг авах юм бол өөрөө гэмтэнэ. Уул овоо чинь эзэнтэй байдаг байхгүй юу. Тэгээд хүн. Өргөж барьсан юмнуудыг хөдөлгөж ердөө болохгүй. Уул овоо чинь бүгд эзэнтэй. Уул овоогоо хүндэлж өргөж шидсэн юмыг аваад саваагүйтэж гэмтэж байдаг. Хүүхэд төрөхдөө түүний тэр юу гэдэг билээ тэр хуйс хуйс гэж яадаг тасалдаг ш дээ. Хуйс ураг. Хуйс ураг тасалдаг ш дээ. Эхийн тэр умайгаас гараад л тэгээд тэр хуйсы нь тасалдаг тэ? Тийн. Хүйг нь хөнддөг. Тийн тэгээд энэ хуйсыг яадаг вэ? Тэрий чинь одоо тэгээд тэр чулуу мулуугаар домонж хүйс мүйсий нь яадаг тийм дом байдаг. Юу тавьж энэ тэр дээр нь юм тавьж хөнддөг тийн. Шууд ингэж болохгүй. Хайчилж болдгүй. Тэхээр хүүхэд салахгүй. Ухаандаа ийгээд мал л ч алж барихдаа тэр юу энэ тэрий нь өвс тавьж байгаад огтолж хөнддөг. Үгүй тэр төрсөн хүүгний хүйсийг нь газар доор булдаг уу? Тэр эхэс гэж байдаг эмэгтэй хүний төрөхөд. Тэр энэ тэрий чинь булж газар яадаг. Газар хамаагүй хаядгүй. «Оросоор ярив» Дээр үеийн монголчууд чинь одоо тэр гэрийнхээ зүүн урд хатавчинд газар булдаг байсан гэсэн эхсий нь. «Оросоор ярив» Өнөө ч одоо эмлэгт төрөөд тэр нь хаягдана биддээ. Тийм дом. «Оросоор ярив» Тэрий чинь тэгж хүндэлж булдаг. Хамаагүй хаядгүй. Шувуу шонхорт идүүлчинэ. Тэгээд ном горим байдаг л даа яриад байвал. Дээр үеийн улсууд чинь настангуудын ярьсан юмыг ярьж байгаа. Манайд тийм юм өнөө тийм юм мэдэхгүй юу ч мэдэхгүй. Танай бичсэн. Урдуур хойгуур гүйгээд явж л байна гарч л байна. Дээр үеийн улсууд хүү гээд хөөгөөд гаргачихна. Хүний урдуур битгий гүйгээд бай. «монголоор биш» Өнөө ч хамаагүй ээ. Хөөе өвөө гээл ердөө суувал суугаал цайлаал идээл уугаал явжийнэ күүгэд. Ах дүү гэж ёс горим гэж байхгүй болоо гэж боддог л доо. Би ч өөрөө бага байхдаа зах зухы нь үзсэн болохоороо ахмад настнаа хүндэлнэ, ярина. хамаагүй дугарахгүй сууна хамаагүй. «Оросоор ярив» Илэн далангүй ёс горимоо хаяад байна гэж би ойлгоод байдаг ш дээ. Би өөрөө багаасаа настангуудтай өссөн болохоор монгол заншил ёс горимоо хаяа л байна гэж ойлгодог доо энэ залуучуудыг. Одоо мэдэхгүй. «Оросоор ярив» Бага байхдаа танай ижий ав хоёр таныг яаж магтдаг байгаав? Яаж хараадаг байгаа вэ? Тэр тухай. Хараахдаа хүртэл ёс горимтойгоор хараана. Хамаа намаагүй хараахгүй хүүгдээ сургахдаа. Тэгээд хүн хүний хажууд энэ тэр хамаагүй хэлэхгүй. Өөр чинь одоо хүүгдүүдийнгээ хажууд хоёулаа муудалцвал хол очиж муудалцдаг байсан гэсэн. Ухаандаа хүүхэддээ муу юм сургахгүй. Өнөө ч хамаагүй. «Оросоор ярив» Яаж магтдаг байгаа вэ? Хүүгдээ магтана урамшуулна. Миний хүү тийм одоо өнөөдөр сайн юм хийлээ гэж хүүгдээ тэгж зөв хүмүүжүүлнэ. Магтана ерөөнө загнана. Загнах үедээ загнана үгүй үедээ үгүй. Тэгж хүмүүжүүлнэ. Өнөөгийн хүүгэд ухаан сайтай мөртөө ёс горим гэж байхгүй гэж боддог. Дээр үеийн бид нар чинь одоо шавхдуулна ш дээ одоо. Сахилгагүйтаал гол усанд орлоо та нар, энд тэнд рүү яалаа гээл загнана. Өнөө тэгж загнуулахгүй байна аа хүүхдүүд чинь. Бүү дэмий юм ярь гэх байх. Тэр үед чинь дээр үеийн чинь хүний ухаан гэдэг чинь аягүй хожуу задардаг. Санаа оюун. Тэгээд урт насалдаг. Тийм байсан байгаам. Өнөөгийн хүүгдүүд чинь ухаан хурц болонгуутаа ёс горимоо хаяад байна уу гэж би ойлгодог л доо өнөөгийн хүүхдийг. Дээр үед чинь бид нар чинь тэгж л сургадаг байгаа. Ахмад хүний урд хажууд битгий суу. Хамаа намаагүй битгий юм ярь хүүхэд л. Өнөө ч тийм юм үгүй ёс байхгүй гэж боддог. Сургаальтай айлын хүүгдүүд байлгүй л яах вэ. Тэгээд өнөө цагт илэн далангүй болоод ухаан гэж задарцан. Эхээс гарахаас л бараг ярина одооны хүүхэд аюултай. Гоц ухаантай гээд. Манай монголчууд ярьдагсан. Өнөө хүний оюун ухаан задраад цаг хүний зан араншин цагийн байдал тэнгэр усаа дагаад хямардаг гэдэг. Одоо хямраал байх шиг санагдаад байна ш дээ. Дээр үед чинь ямар гоё сайхан хавар ямар сайхан намар ямар гоё байлаа. Одоо тэр үеийн юм үзэгдэхгүй л байна шүү тийн. Миний багыгаа санахад даа. Өнөө бол бүү мэд тийн. Тэхээрээ бас хүний оюун ухаан задраад ирэхээрээ манай монголчуудыг одоо жаахан ярьдаг. Агуу ухаантай оюун сайтай монгол хүн. Тэгээд тэрийгээ буруугаар ашигладаг. Хулгай дээрэм хийнэ худлаа ярина. тиймэрхүү л юм уу гэж настангууды ярихаар сонсдогсон. Дээр үеийн хүүгдүүд чинь бүр арав хүртлээ хэлд орчкоод дадада гээд. Өнөө ч одоо гараал бараг яриал аюултай оюун сайтай. Тэгээд тэрийгээ хэргэлж чадахгүй буруу хэргэлдэг монголчууд. Гадаадынхан магтсан толгой мундаг аюултай. Монголчууд залхуу. Хялбар аргаар юм олно тэ? Өөрийнгөө хөдөлмөрөөр ингэж явах бидэнд чинь одоо ав ижийдээ сурдуулж байгаал юм сураал шавхдуулаал ингээл ажил сургадаг байсан. Өнөөгийн хүүгэд тэгэхгүй. «Оросоор ярив» Тэгээд бэлэнчилгээтэй улсууд гэж монголчууд оюун ухаан бол агуу гэж магтдаг гадаадынхан. Тийм учраас тэр оюун ухаанаа зөв ашиглахгүй дандаа буруу талаар нь бэлэнчлээд байдаг юм уу гэж боддог. Тэхдээ яриа нь сонсогддог доо. Бараг тэгээд ажиглаад байхад тийм ч юм уу гэж боддын. Бидний үед чинь аягүй сургаалтай. Шавхдуулна, янз бүрийн ажил сурна. Юм ойлгохгүй. Өнөөгийн хүүхдүүд ердөө оюун сайтай. Шууд багаасаа л. «Оросоор ярив» Чөлөөт амьдрал гэдэг чинь одоо тэр л юм уу даа. Хүүхэд нь гараал ердөө тэгээд чөлөөт амьдралаар юм заалгахгүй юм хэлүүлэхгүй. Биднээс бол ухаантай. Тэгээд тэр оюуныгаа хэрэгтэй зохицуулахгүй дандаа бэлэнчлэх аргаар тэгж би боддог доо. За нэг иймэрхүү байна. Ах нь мордъё доо. «Оросоор ярив» Өөр асуух юм байна уу? Ах нь мордъё доо. Та ядарсан уу? Нэлээн юм ярилаа тийн. Ядарсан уу? Ах аа ядарсан уу? Ядрах юу байхав дээ. Жоохон далийндаа толгой муу байна. Хааяа нэг уудгийн. Тэр болгон уухгүй ээ. «Оросоор ярив» Өчигдөр гэрээсээ гараад моциклоо хаана ч хаясан юм мэдэхгүй. Жоохон ийм юм хааяа уудаг. Тэр болгон уухгүй ээ. Тэгээд жоохон толгой түрүү өвдөөд нэлээн ярилаа. Одоо тэгээд та хэд ах нь мордъё доо. Ах аа энэ нутагт Онон мөрөн, Кэрлэн мөрөн байгаа тэ? Онон Хэрлэн хоёр байна ш дээ. Голууд. Онон. Айн? Онон Хэрлэн гэж голууд байна ш дээ. Голууд уу? Тийн тийн тийн. Байна аа. Тэр хоёр ямар хүйстэй вэ? Эмэгтэй юу эрэгтэй юу? Голууд уу? Тийн. Хүмүүсийн домог яриа байгаа юм уу? Байдаг. Гол мөрөн одоо тэгээд Онон мөрөн гээд бүгд тус тусдаа бас л бас ёс горимтой байдаг. Голд юм оруулж болохгүй. Голоо шүтнэ. «Оросоор ярив» Гол болоод ирэхээрээ усны одоо юу болоод ирж байгаам гол гэдэг чинь ухаандаа. Лус савдагтай холбоотой. Тийн лус савдаг. Одоо тэр усанд одоо элдвийн юм одоо тэгээд цус ийм юм оруулж болохгүй. Бохирдуулж болохгүй. «Оросоор ярив» Хамгийн гол нь урсгал усанд бузар байдгүй гэдэг. Манай нагацууд ярьдаг. урсаж байгаа усанд. Тогтмол усанд л юм оруулбал тэгдэг гэж ярьдаг л даа дээр үеийн улсууд. «Оросоор ярив» «Монголоор биш» тэрэнд одоо ердөө бохир юм оруулж юм хум угааж оруулж болдгүй. Лусын хор гэдэг чинь аймар хор. Аюултай. Насаар нь зэрэмдэг болгодог. Болдгүй л юм байлээ л дээ. Мах юм энэ тэр бол усанд оруулж ердөө болохгүй. Урсгал ус бол гайгүй гэдэг. «Оросоор ярив» Урсаад цэвэрлэгдэж байгаа. Тогтмол ийм хар ус тогтсон тийм ус мусанд бол нуур муурт бол ёртой. Махны төрлийн юм оруулж болохгүй. Лусын хор болдог гэж настангууд ярьдаг. «Оросоор ярив» Лусад хорлогдсон хүн байна аа гэж ярьдаг. бүр тийм юм оруулбал гар хөл нь ингэж татаад ийгээд ийгээд бүр ингээд атиралдаад нэг хөгшин байдагсан. Хүүхэд байхдаа саваагүйтээд та одоо гар хөл тань яагаа гэсэн ээ бурхан минь одоо миний хүү одоо гол мөрөнд л юм бүү оруулаарай. Би одоо махнээ төрлийн юм оруулаад ингээд тэрэндээ хорлогдоод ийм болсон хүн гэж ярьдагсан. Ухаан санаа нь зүгээр. Гар хөл нь ороогоод. «Оросоор ярив» Хөл нь богинохоон. Тэр одоо тэр усанд л юм хум оруулсан, юм хум угаасан. Тогтмол усанд тэгээд хорлогдсон. Урсгал ус бол зүгээр, бузар байхгүй. Тогтмол тийм усанд хамаа намаагүй усанд орж болохгүй. Энд тэнд явбал ер нь тийм юм болгоохоогий би хүүгдүүддээ хэлдгийн. Тэгээд ойлгодог ч юм уу. Усанд балчих болох уу? Тогтмол усанд одоо мах шөлнээ юм тийм юм оруулж бузар хийж болохгүй. Тэрэнд чинь лусын хорлол гэдэг чинь аймаар хатуу байдаг гэнэ ээ. Урсгал ус бол яахав. «Оросоор ярив» Мөрөн гол байгаа биддээ урсаж байгаа. Энэ бол яахав. Тогтмол ус одоо хар усан тохой, нуур, тойром. Тийм юманд ердөө юм хүргэж болохгүй. Лусын хорлол. Тэгээд ямар. Лус савдаг усны. Тогтмол усанд орж болох уу? Болохгүй тэ? Болохгүй. Тогтмол усанд хамаагүй юм оруулж бохир юм болдгүй гэж манай ав ярьдаг. Тэгээд урсгал. Урсгал усанд бузар байхгүй. Урсаж байгаа ус бол цэвэрлэгдэж гарч байгаа урсаад.\ «Оросоор ярив» Тогтмол усанд болдгүй гэж ярьдаг л даа. «Оросоор ярив» Тийм усанд одоо мах шөлний юм оруулаад гэмтцэн одоо дээр үед байдаг байсан настангууд. Манай настангууд хэлдэг. Гол мөрөн битий хамаа намаагүй юм оруулаарай. Лусын хорлол гэдэг чинь аймаар юм байдым шүү гэж тэгж ойлгуулж байсан. Тийм улсууд ч байдаг л байсан. «Оросоор ярив» Тэгээд ер нь энд тэнд явахад энд тэнд явахад уул овоотойгоо зөв харьцахгүй бол мод чулуугий нь хугалах, чулуу мулуугий нь хөндөх энэ тэр чинь бас л бие байдаг байх шүү. Хамаагүй яаж болохгүй. Хамаагүй газар болохгүй газар болдог газар гэж бас байдаг гэнэ ээ. Ахай та юм энэ Хэрлэн жишээлбэл Хэрлэн голоос ус аваад тэгээд энэ авсан усыг Онон руу хийх ёс ёс заншил. Тэхэд их сайн юм гэдэг. «Оросоор ярив» Аягүй сайн гэж. Одоо Хэрлэн голоос аваад Онон гол руу нийлүүлнэ. Ононгоос Хэрлэн рүү нийлүүлнэ. Тэр сайн юм гэдэг. Яагаад сайн бэ? «Оросоор ярив» Одоо тэр дээр үед одоо гол мөрөн одоо ухаандаа усы нь шилжүүлж сэлгээсэн ч болдог юм уу сайн юм гэдэг. «Оросоор ярив» Жоохон ус аваад Хэрлэнд аваачаад Ононгийн ус нийлүүлчхэд буян болдог гэж дээр үеийн улсууд тийм юм ярьдаг байсан. Ямар учиртай вэ? Тэгж ухаандаа холоос мөрний ус аваачиж нийлүүлэхэд одоо аягүй сайн юм гэж настангууд тэгж ярьдагсан. Усыг бол ухаандаа дээжий нь аваад. «Оросоор ярив» Тэгээд нөгөө мөрөн уруу нь хийхэд мундаг сайн гэж ярьдаг настангууд тэгж ярьдаг. мэдэхгүй. «Оросоор ярив» Лус лус савдгууд энэ хоёр голын лус савдгууд бие биеэ нэрлэдэг үү? Тэр утгаараа яг тийм. Ухаандаа нэгээ мөрөн голоос нөгөө руу нь нийлүүлэхэд чинь одоо аягүй сайн гэнэ ээ. Тэр ч одоо бүгд л гол мөрөн чинь бүгд эзэнтэй. Тэгээд хоорондоо тэгээд холбогддог гэнэ ээ тэргүэрээ. Ухаандаа одоо энэ голоос Онон руу яахад дундаа холбоотой болчдог. Маш сайн юм гэдэг. «Оросоор ярив» Тэр ганц Онон Хэрлэн хоёрын хооронд ийгэж шилжүүлж болох уу? Эсвэл Ононоос Улз руу юм Туул руу ус хийж болох уу? Болышдээ тэр чинь одоо бүр сайн. Ус хийвэл болно гэж байгаа. Ямар ч голоос ямар ч гол руу хийж болох уу? Голоос одоо тэр усы нь авчраад одоо энэ нуур тойром Онон руу авчраад хийхэд аягүй сайн л гэж ярьдаг. манай настангуудын яриа ш дээ. «Оросоор ярив» Тийн настангууд. Нуурнаас бас ус аваад. Тэгээд ийм мөрөн руу хийхэд сайн. «Оросоор ярив» Ус гэдэг чинь ухаандаа тэр голуудын дунд нь ухаандаа ийгээд усы нь хийхэд чинь баярладаг. Одоо ухаандаа холбоотой одоо сайн юм гэж ярьдаг л даа. «Оросоор ярив» Маш буян болдог гэж манай настангуудын ярьж байгаа. Маниус мэдэхгүй ш дээ. Тэгж ярьдагсан. Гол мөрнөөс ус авбал шилжүүлж хийж болдгиймуу яадын. Харин сайн гэж ярьдаг. за ийм байна даа. Би ч мордъё доо одоо. Аа за. «Оросоор ярив» Дээр үеийн бас нэг. Одоо жаран дөрөвтэй хүн би. Хойтон жаран тавтай болно. Хүүгдүүдийн хажууд бас юм мэднэ ээ. Настангуудынгаа л юмыг үгээр нь уншаад аваад байгаа байхгүй юу. Маш их баярлалаа. Маш их. Дээр үед одоо тэгээд байгаль майгаль хуул бүх юм уншдаг байсан даа. Тийм мундаг. Олон сонирхолтой юм ярийшдээ. Аа тийн тэгээл тэгээл бидний үзэж харсан жаран дөрөв хүртлээ л туулсан амьдрал. «Оросоор ярив» Би аль болохоор хүүгдүүдэд илэн далангүй ярьдаг байхгүй юу. Зарим нь ч одоо ойлгодог юм уу үгүй юм уу бүү мэд. Тэгээд миний үед тийм байлаа гээд ярьдгийн. Зарим нь ч ойлгодгүй. Дээр үед бид нар чинь настан ахмадыгаа хүндэлдэг үгий нь сонсдог. Өнөө хүүгэд тоохгүй. Утсаа хараа л сонсож байгаа юм уу үгүй юм уу л байдаг. Би хэлдгийн та нар чинь зөв л юм хэлж байгаа даа. «Оросоор ярив» Маш их баярлалаа. Бэлэг. «Оросоор ярив» Танд тор хэрэгтэй юу? Өөв. Тор хэрэгтэй юу? Үүнийг тор үүнийг торонд хийгээд л. Аа тийн сав байхгүй. Саванд хийгээд өг. Танд өх үү? Ийгээд уутанд хийгээд. Танд тор өгье. Энийгээ гэртээ очиж би одоо хүүгдүүддээ. «Оросоор ярив» Энийг чинь хүүгдүүд. Үүнийг танаас авъя. Өө наадхаа авахгүй бол би зүүгээд явна. «Оросоор ярив» Тэгээд ийм ярилцлага хийгээд хүүгдүүддээ энийгээ аваачаад хүртээе дээ. Бурхандаа өргөнө. Уул овоо руугаа өргөнө. Та хэдийн бас нэг талархал үүний төлөө л. За ийм бэлэг байна. За баярлалаа. Маш их баярлалаа. За маш их баярлалаа. Баяртай. За яарч байгаад энд ирээ. Гэртээ уулзах гэж ирээд Гангаа нааш нь оруулаад танай төрлүүд дээр байгаа. Бид нар. За за тийм байна. JBatkhuyag_stories4-6_13082023_kham_orgl_zoomh2n төгсөв. JBatkhuyag_stories5_13082023_kham_orgl_dji эхлэв. Савдаг. Савдаг. Одоо халхаар бол уул овооны эзэн. Уул овоо чинь бүгд эзэнтэй. Уул овоо чинь бүгд эзэнтэй байдаг байна. Одоо тэрэндээ юм хумаа өргөөд монгол хүн чинь одоо тэр уул овоогоо шүтээд, үр хүүхдээ залбираад тэр савдаг чинь хүлээж авж л байгаа. Луус яасан? Луус байгаа юм уу, луус? Луус? Лус. Голын эзэн голын эзэн. Голын эзэд. Уул усны савдаг чинь өшөө. Гол мөрөндөө аминдаа. «Оросоор ярив» Энэ уул ус овоо бүгд холбоотой. Тэрий чинь одоо ерөнхийдөө л уулын эзэн савдаг л гэж ус бүгд ус гол мөрөн чинь эзэнтэй гэж ярьдаг л даа. Бидэнд харагдахгүй болохоос. «Оросоор ярив» Тэрэндээ одоо ус мусанд одоо эндэж баривал тэр ус мусыгаа аргадна. Одоо уул овоо дуудаж юм өргөдөг. Хүний одоо сайн сайхан үр хүүгдийнхээ төлөө. Ингэж л бид залбирч явдаг л даа. Лам нар болохоороо бас өөр. Номоо уншина. Юмаа хийнэ. Одоо тэр лам нар гэдэг чинь иймэрхүү л юмнуудыг засаж яадаг л даа. Тэр номын уншихад нь бид нар гарж уул овоондоо юм өргөдөг. Тийм заншилтай. Хойгуураа ч ингээд уул овоо руугаа юм өргөж болно. Хүлээгээл авна. «Оросоор ярив» Лус тэр усан савдгууд бол яаж үзэгддэг вэ? Ямар дүрстэй вэ? Тэр бол одоо уул савдаг эзэн гэдэг чинь харагдах хүндээ харагдана. Үгүй хүндээ үгүй. Ухаандаа одоо сүнс гэдэг чинь үгүй энэ тэр болсон улсуудын сүнс зайлна гэж ярьдаг. Тиймэрхүү үед бол уулын овоо эдэр чинь хүнд харагддаг гэнэ л дээ. Янз бүрийн болж амьтан болж харагдана. Хүн болж харагдана. Хүн болж. Харагдана. Тэрий чинь одоо юу яах уу номын хүчээр одоо лам нар чинь номы нь уншиж одоо тэрийг зайлуулдаг. Их харагдаад байвал муу гэж аваад явна. Ухаандаа чамд ингээд гарахад чинь хажууд танихгүй хүн ирээл байна гэнэ. Тэр чинь хий харагджаагаа байхгүй юу. Тэр чинь одоо байлгаж болохгүй. Шууд ламын хүчээр уншиж тэрийг холдуулахгүй. Одоо тэр сүнсий чинь аваад явна аа гэдэг чинь тэр сүнс чинь ирээд хүний амь аваад явна шүү дээ. Сүнс бүгд л адилхан сүнс чинь. Тийм юм үзэгдэж бариад ядарсан барьсан үзэгддэг учраас ном хом уншуулаад юм хум өргөөд тэгээд зүгээр болно. «Оросоор ярив» Амьтан дүрстэй байгаа. Өөв. Амьтан дүрстэй байж болно тэ? Тийн анд дуртай. Манайх анчин удамтай. Үгүй усан савдгууд амьтан дүрстэй байдаг уу? Янз бүрийн дүрстэй харагдана. Амьтан ч болно. Хүн ч болно. «Оросоор ярив» Харагдах хүндээ бол. Харагдах хүндээ тэгж харагдана ш дээ. Хүн болгон харахгүй ш дээ. «Оросоор ярив» Одоо бид хоёр суулаа гэхэд чинь энэ хүн хараад байдаг. Би харахгүй. Тэгж ямар ялгаатай гэхээр одоо сүнс мүнс зайлах юм уу ядарч барихад энэ тэр харагддаг. «Оросоор ярив» Тэрийгээ одоо ингээд засаж биенээсээ холдуулж одоо тэр юмаа ном хом уншиж өргөж явуулдаг. Ан анчинд энэ юу юм харддаг вэ? Тэр савдаг харагддаг уу анчинд? Дээр үеийн улсууд ярьдаг байсан. Ингээд ангаа хараад буудах болоход хоёр хүний хөл тэгээд олон эрэгтэй энэ тэр ан харагддаг. Тэрийг буудаж болдгүй гэдэг. Тэгүүл гэмтэй. Хэрвээ тэр сум онох л юм бол буруудна. Манай ав тэгдэгсэн. Янз бүрийн ан дайралдана. Тав буудаад онохгүй бол битий өшөө бууд. Тэхээрээ өөрөө мэддэг. Ан гэдэг чинь алах л ан. Заавал ална гэж өшиж болдгүй юм. Тэгээд тэр чинь уулын савдаг байдаг гэнэ ээ. Ухаандаа тэр ан амьтан улаа мулаа явдаг тийн. Улаан юу? Одоо тэр уулын савдаг чинь буга мугаа л унаад явж байгаа ш дээ. Тэр нь ховорхон тохионо. Тэр тийм хүнд дайралдахаараа муу л гэдэг. Тэрийг одоо ингээд ном хом уншиж холдуулахгүй бол. Ухаандаа ядраад юм уу сүнс сүлд нь зайлсан хүнд л харагдахаас биш. «Оросоор ярив» Би л харж байхгүй юу. Хүн болгонд харагдахгүй. Биет харагддаг байхгүй юу яг л. Чи бид хоёр байхад чи хараад би харахгүй. Тэр хүн ирээд үзүүлж харуулахад өө уулын эзэнтэй дайралдсан юм байна ш дээ. Одоо тэрнийгээ салгуулахгүй бол болохгүй. Юм нь буруудна. Одоо тийрэн гэдэг чинь ухаандаа дээр үед нэг ийм юу байдаг жин тээдэг Гомбо гэж хүн байсан гэсэн. «Оросоор ярив» Одоо энэ хил давуулж тэмээн жин тээдэг. Тэгээд уулын аманд буугаад байж байтар нь модон аяга бий болоод. Ганцаараа хоолоо хийгээд жинчин хүн тэмээн хөсөг амарч байсан байна л даа. Тэгсэн модон аяга нь байхад нь аваачаад хоол хийсэн. Харсан байкү гэнэ. Гурав хийсэн цадлаа ханалаа цадлаа ханалаа. Одоо тэр тийрэн. Тэр нөхцөөд салж өгөхгүй тэгээд яасан юм гэдэг. Лам мамаар одоо том ламнууд ном хом уншуулаад. Тэр лам нь бас дийлэхгүй бол тэгээд тэрэндээ хоргодоно. Номы нь уншаад дийлвэл тэр нь яваад өгнө. Тэгж салгахгүй бол болдгүй юм гэнэ лээ. «Оросоор ярив» Юм хум ингээд нүдэнд ингээд харагдаад хүн мүний дүрс харагдахын бол бушуухан салгуулахгүй бол тэр чинь аваад явдаг байна л даа. Гомбо гэдэг хүн тэр уулын аманд модон аяганд. Тэнд буугаад тэгээд уулын аманд буугаад отоглоод тэмээ мэмээгээ тэрэг мэргээ тайлаад хоол идэж байхад нь модон аяга бий болсон гэнэ ээ. Яг харуй бүрийгээр. Тэхэд чинь одоо хайшаа харсан аманд гэнэ ээ тийрэн гэдэг чинь байдгийн байна. Тийм үү? Тэр чинь бүр нийлээд салахаа болиод. Тэгээд өглөө босоход нь хоол ид Гомбо оо гээл. Одоо тэгээл юу яагаал тэмээ мэмээгий нь бариал унтуулахгүй. Тэгээд нөхөр залхуураал Бээжингээс халуун бууз аваад ир гэхэд нь аваал ирдэг. Тэгээд салахгүй унтуулж хэвтүүлэхээ больсон. Тэгээд тэр айлууд нь айгаад гэнэт л одоо үхэр малы нь хөөгөөл хүн авчирч байгаам шиг харагдахгүй. Тэгээд Гомбод бол харагдаад байдаг. «Оросоор ярив» Тэгээд. «Оросоор ярив» Тэр болохоор биелж харагддаг байхгүй юу тийрэн гэдэг нь. Яг хүн шиг харагдана. «Оросоор ярив» Чөтгөр нь болохоор хий үзэгдэл. Авиа мавиа гарна. Модон аяганд гурав дахин. Ахиад хийхэд нь хоосон болоод байдаг. «Оросоор ярив» Гурав хийхэд нь цадлаа ханалаа цадлаа ханалаа гээд хүн дугарсан байгаа юм. Тэгээд нөхөр бас айдгүй нөхөр байгаам. Тэгээд орой нь унтсан чинь өглөөгүүр харин өө бүгд хөсөг мөсгий нь яагаад тэргий нь оруулцан. Явъя явъя Гомбо оо гээд бүр байлгаж суулгахаа болиод тэгээд ламд үзүүлсэн чинь одоо болохгүй наадхаа холдуул гээд тийрэн гэдэг чинь амилсан чөтгөр. «Оросоор ярив» Бүх юмыг хийдэг. Тэр Гомбо хүн цоройн аяганд идээ хийж байсангү? гүй гйГүй ээ яахав дээ хоолоо идэж байхад нь гэнэт модон аяга бий болоо гэнэ л дээ. Харагдаж байхгүй юу. Тэхэд нь өө энэ муу аягаар дүүргээд эргээд харахад нь хоосон болоод гурав хийхэд нь цадлаа ханалаа гэж хүн дугарч байсан гэнэ. Тэгээл нөхцсөн байгаа юм. Тэгээд хажууд нь нөхцөөл үнээ мал үхэр малы нь ацраал байдаг мал хуйг нь хураагаал тэгээд шөнө унтуулахгүй явъя тийшээ явъя гээл бариад явна. Амраадгүй. Тэднийд тоглоом болж байна тэнд очъё гээд. Тэгээд тоголж байхад нь тийм хөзөр ийм хөзөр барь гээд л. «Оросоор ярив» Хажууных нь мэддэггүй. Тэгээл нөгөө нөхрий чинь байлгахгүй. Мөрийтэй тоглохоор нь явъя тэднийд тоглоом болжийно. Унтуулж хэвтүүлэхгүй. Тийрэн гэдэг нь тэр. Биелсэн чөтгөр л гэсэн үг л дээ. «Оросоор ярив» Тэр хүндээ л харагдахаас биш өөр хүн харахгүй ш дээ. Өөр хүн харна гэж байхгүй. Тэр хүндээ харагдана. Тэгээд найзлахаар салж өгдгүй. Салгахгүй байвал тэр хүний чинь тэгээд сүнсий нь аваад явчдаг. «Оросоор ярив» Тийрэн архи уудаг уу? Тийрэн архи уудаг уу? Ууна аа. Архи авч ир гэвэл аваад ирнэ. Ууна. Тэгээд тэр тийрэн гэдэг чинь ердөөсөө салахаа больчдог гэнэ хүндээ наалдаад. «Оросоор ярив» Тэрийг салгахгүй бол тэгээд номын хүчээр уншиж явуулахгүй бол тэр чинь өөрийх нь амийг аваад сүнсийг аваад. Сүнс л байхгүй юу даа. Биелсэн сүнс гэж байна. Тэр морь хар унаад давхина. Адуу малы нь хураагаад ирнэ. Унтуулж хэвтүүлэхгүй гэнэ. Тэгээд нөхөр бүр амрах бүр ядраад ердөө. Чи явж байгаад дугуйн хэрээс тоолох нь тэнд нь нэг жоохон нойр авсан байгаа юм. Ингээл тэрийг тоолоод гаргаад ирэхээр нь тэнд нь жоохон унтсан байгаа юм тэр хүн. Өрөөсөн. Тэгээд унтуулахгүй ердөө юу аваад ирэх үү яахав гээд. Бээжингээс халуун бууз аваад ир гэхэд нь төд удалгүй л бариад тавагтай нь орж ирнэ. «Оросоор ярив» Ердөө унтуулахгүй нөхцөөд. Явъя тэднийд тоглоом болж байна очъё гээд л. «Оросоор ярив» Тэгээл тэр тэмээн хөсөг зүгээр хоол идье гээл байдаг гэнэ. Хоол хийчлээ гээд. Тэр нь болохоороо тэгээд чөтгөрийн хоол ямар хоол болхов. «Оросоор ярив» Дээр үед бас нэг Улаанбаатарт болсон явдал гэдэг тийн хотод. Тэгээд нөгөө нөхөр чинь яасан гэнэ ээ. «Оросоор ярив» Орой бүжиг таанцанд оръё доо. Таанц гэж дээр үед ярьдаг. тэгсэн нөгөө ягаан дээлтэй хүүхэн тэгээл уриал бүжиглээл салдгүй гэнэ. Өөрөө авгай байхгүй нөхөр байсан байгаа юм. Тэгсэн чинь гараад явж байсан чинь танайд очъё гээд байна гэнэ ээ. Тэгээд тэр чинь амилсан одоо шулам чөтгөр гэдэг чинь энэ нь хонхорхой байдгүй гэнэ. Энэ байгаа биддээ. Тэр байхгүй. Тэгээд ердөө гэрт нь ирээд хоол унды нь хийгээд явахаа болио салахаа болио. Тэгээд одоо найз нөхөд нь гайхаад одоо чи одоо юутайгаа яриад солиороод байгаа юм. Тэгсэн тэр хүүхэн чинь юу байсан байгаа юм. Одоо тэр биелсэн чөтгөр шулам нь байсан. Тэгээд тэр авгай нь болоод авгай нь болоод. «Оросоор ярив» Тэгээд ламд үзүүлсэн байгаа юм. Тэгсэн чинь аан наад чинь юу байна. Цонхон дээр нэг цэцэг л аягүй усалдаг гэнэ. Цэцэг сүнс нь тэрэндээ байдаг юм байна. Тэрэнд ердөө хүн хүргүүлэхгүй. Тэгээд нэг цэцэг услаа л байна. Тэгээд ламд очоод хэлээ гэнэ л дээ. Би одоо ингээд яах вэ одоо. Энэ ийм юм болоод байна. Өө чи ч одоо аюултай юмтай нөхцсөн хүн байна. Наадхыгаа хурдан холдуулахгүй бол унтуулж хэвтүүлэхгүй гэнэ. Энд тэнд юу яав ийм байна. Тэгсэн тэр лам хэлээ гэнэ ээ. Аа яа одоо аюултай даа. Орой хоёр лам цуглаад ном уншаад хөөлгөсөн гэнэ ээ. Тэгээ байкүй болоо хэд хононо. Тэгээд жингээ тээгээд явж байсан чинь харин ёо ёо муу хоёр лам ч одоо намайг бүр «монголоор биш» арай гэж ирлээ шүү. Гомбоо сайн уу гээл нөгөөдөх нь орж ирээд. Тэгээд сүүлд нь яасан гэж байгаам. Тэгсэн чинь тэр хоёр ламаа дуудаад уншуулсан гэнэ ээ. Тэгж байтар удаачгүй бас л хүрээд ирсэн гэнэ. Хөтөлгөө морьтой хоёр хилэн хар морь унасан. Гомбо минь сайн уу? Ёо тэр муу хоёр ламын сүнсийг буцахдаа аваад явна аа. Тэр хоёр лам нь маргааш нь нас бараа. Сүнсий нь аваа явцан. Тийм домог яриа л байх л даа. Дээр үеийн улсуудын одоо настангуудаас сонссон юмаа ярьж байгаа. Өнөө бол тийм юм байхгүй л гэж боддог. Дээр үеийн улсууд худлаа ч яриад байгаа нь мэдэгдэхгүй настангууд тэнд ч тийм юм харсан. Энд ч ийм морио чөдөрлүүлсэн гээл ярьдаг чөтгөрийн яриа л байдаг. «Оросоор ярив» Хэн юу бүжиглэж байгаа вэ? Ямар юм? Энэ зөвхөн тэр Гомбын энэ юм түүхэнд хэн хатарч бүжиглэж байгаа вэ? Авгайтай авгайтай байсан тэ? Авгай нь нас барсан хүн байсан. Авгайтай нас барсан хүн байсан. «Оросоор ярив» тэгээд. Тэр хотод байдаг тэр хүүхэн тань одоо тэгээд тэр залуугаас салахаа болиод. «Оросоор ярив» Тэгээл ердөө эцэж тураал. Нөгөө чөтгөрийн хоол идээд. Хий хоол идэхгүй юу. «Оросоор ярив» Тэгээ үзүүлсэн байгаа юм. Өө чи ч аюултай юмтай наад хүүхнээ явуул. Тэгээд тэр ламд очсон байгаа юм. Очоод хэлсэн байхгүй юу. Би одоо яавал дээр вэ? Цонхон дээр усалдаг цэцгий нь тасдаад хая хараагүй үед нь. Тэгээл болоо. Тэгээ явах юм байна. Тэгээд нөхөр тэрэндээ ойртуулдаггүй. Цэцгээ услаал байж. Тэрэндээ сүнс нь байдаг юм байна л даа. Тэгээ нөхөр нь худлаа унтаж байх юм байна нэг цаашаа өрөө рүү ороход нь нөгөө цэцгэнд нь хүрэхэд л орилоод байна гэнэ. Тэгээд тас татангуут л ердөө гэнэт ингээд л цонхоор нь туяа татаад л тэгээд алга болсон. «Оросоор ярив» Тэр цэцгэнд л гол сүнс байдаг. Дээр үеийн настангуудын ярьсан юмыг ярихаар өнөө бол би тийм юм байхгүй л гэж боддог. «Оросоор ярив» Тэр л одоо бөө лам олон болоход тэмцэж гарсан гэж ав цав ярьдагсан. Тэдэн дээр чинь одоо эрдмийг шалгах гэж тэмцэл гардаг гэнэ ээ. Ямарваа юмд тэмцэл байдаг гэнэ. Лам бөө олон болонгуут тэд чинь босч ирдэг юм байна. Лам лам болохоор. Тийн лам бөө нар олон болонгуут хоорондоо бие биенээ хараагаал идээл ингээл эхэлдэг гэнэ л дээ чадлаа үзээд. Тэгэнгүүт одоо Дамдинбишил гэдэг хүн хаанаас гарч ирсэн юм бүү мэд. Дамдинбишилийн шороо гээд миний бага байхад энд зүүж өгдөгсөн. Байкүй болоо. Тэр шороог л зүүхэд юм халдадгүй. Дамдинбишил гэдэг хүн гарч лам бөө нар бүгдийг дарсан юм гэдэг. «Оросоор ярив» Олон болоод ирэхээрээ олон болоод ирэхээрээ бие биенээ идэлцээд ийгээд бие биенээ хараагаад бие биендээ тэмцдэг. «Оросоор ярив» Дамдинбишил гэдэг нэг ердийн хүн гарч ирэнгүүтээ бүгдий нь хуниад. Айн. Аа гүү гүү. «Оросоор ярив» аанхаан за. Ямарваа нэг тэмцэл гардаг. «Оросоор ярив» За тэгээд настангуудын дээр үеийн мэдсэнээр ярьж өглөө. Тэгээд тус болбол тэр биз. Одоо бид нар чинь одоо настангуудынгаа араас явж байна ш дээ. Хамгийн настай нь жаран гурав дөрөв хүрээд. Маш их тус хүргэсэн та. Ай айн? Маш олон сонирхолтой юм ярьж өгсөн. За заа маш их сонирхолтой ш дээ. За тэгээд баярлалаа. Маш их баярлалаа. За тэгээд баярлалаа. Би ажилдаа оръё. Настангуудтай өссөн хүн болохоор дандаа л тийм юм ярих. Хүүгэд байхад чагнаад авна. Мань мэт хураагаад авна ш дээ. «Оросоор ярив» Настангууд дээр үеийн улсууд цуглаад нэг гэрт ярьдаг байхгүй юу настай улсууд. Тэхдээ л тэр чөтгөр шулам ийм уул овооны эзэн ярих л юм тэр. Тэгээд би хураагаад авцан байхгүй юу. Одоо энэ юунд бол бидэнд тийм юм харагдаагүй. Би одоо хүдөө ч унтаж явсан хүн морь хар чөдөрлөө л гэнэ. Юм хум дугарлаа. Намд л мэдэгддэгүй ш дээ тийн. «Оросоор ярив» Тэр одоо нөгөө. «Оросоор ярив» Тэр шулмас тухай та ямарваа үлгэр домог та мэдэх үү? Домог момог сонссон уу? Мэдэхгүй. Зүгээр настангуудын домог момог үлгэр мүлгэр ярьдаг л байсан. Та тэр шулмас тухай мэдэх үү? Үгүй ээ. Алмас маам. Сонсоогүй юу? Үгүй ээ. «Оросоор ярив» Гүйдэлтэй газар энд байгаа юм уу, гүйдэлтэй газар? Ямар юм? Гүйдэлтэй газар энд байгаа юм уу? Гүйдэлтэй газар гэж байгаагү? Гүйдэлтэй. Гүйдэлтэй. Гүйдэлтэй гүйдэлтэй. Аа гүйдэл гэдэг чинь одоо юу л юм биш үү дээ. Уул овооны хооронд ингэж өнчин бугад уулын эзний мөр зөр энэ тэр гүйдэл гэдэг л ярьдаг. Аа гэхдээ бас айл амьтан дээр үед ингээд бас нэг зуурдаар нас барсан улсууд чинь бас тийм цуг хурдаг. Хажуугаар нь явахаар харлаа барилаа гэж ярьдаг. энийг гүйдэл гэж ярьдаг гэнэ ээ. Тийн гүйдэл. «Оросоор ярив» Одоо сүнс нь ингээд гүйжээдийм биш үү дээ. Төрлөө олохгүй ч юм уу. Тэгж л би ойлгодог ш дээ хараар. Тэрийг гүйдэлтэй газар гэж улсууд ярьдаг л гэдэг. Тэхэд чинь одоо намд үзэгддэггүй мөртөө хажуугийн хүнд үзэгдээд байдаг. Тэр бас шалтгаан байдаг. «Оросоор ярив» Гүйдэлтэй газарт байвал ирвэл яах хэрэгтэй вэ? Одоо тэрий яадаг гэсэн. Хэрвээ шөнө унтаад гүйдэл мүйдэл дээр яавал жоохон газраа солиол тэгээл зүгээр. Гүйдэл дээр нь хоновол шөнө унтуулдаггүй гэнэ. Татаж чангаагаал юм хум асуугаал шалгаагаад. Тэрийг нь тэгээд мэдэхийм бол одоо шууд холдуулаал тэгээд тэр чинь зүгээр. Хоёр уулын хооронд гүйдэл гээд ухаандаа айл майлд одоо тэр сүнс мүнс нь хорогдохоороо тэр айлын гадуур гарахад зэрэг хүнд харагддаг гэнэ ээ. Харагдахдаа тэр хүний шалтгаан биеийн байдал. Яагаад гэхээр ядарсан юм уу тийм үед харагдана. Тэгээд тэрийгээ юм хум өргүүлээд янзлахаар байхгүй. За тийм байна. Могойн чуулган таарвал яахав? Могой чуулган тийм юм сонссон уу, могой чуулган. Могойн чуулган гэдэг чинь өвөл юу болоход намар болоход могой нар чинь одоо ингээд хоорондоо уулнаасаа буугаад чулууны завсар чуулдгийн байна. Олон могой ингээл. Одоо тэр нь тэрний харахад аягүй сайн юм гэдэг. «Оросоор ярив» Тэгж тэгж тэгж явахдаа нэгийм цагаан юм үлдөөгөөл явдаг. Тэрийг нь авахад сайн л гэж дээр үеийн улсууд ярьдаг. Би хараагүй л дээ. Тэгээд могойнууд чинь чуулахаараа зэрэг чулуунд ингээд буцалж байдаг гэдэг. Дээр үед саваагүй томоогүй нэг хүн машинтай явж байгаад яг чуулган дээр чулууны хажууд зогсдог байна л даа. Юун могойнууд гээд хувинд юу яагаад бензин хийгээд шатаасан юм гэдэг. Тэгээд хол яваагүй тэгээд. «Оросоор ярив» Тэгээд ерөөгөөд юм хум өргөхгүй байтлаа тэгж болохгүй. Тэр чинь чуулган хийж байхад нь хүн дайралдахад аягүй сайн. Юм хум өргөхөд сайн гэж ярьдаг. Сайн уу? Тийн сайн одоо чуулган ингээл язганаж байдаг гэнээ могойнуус. Дунд нь нэг могой байдаг гэнэ. «монголоор биш» Тэхэд юм хум өргөөд тэрээний ингэж хорлож юм бол өөрөө хорлуулна. Чуулганд нь одоо тэгж болохгүй. Юм хум өргөөд хажууд нь харахад аягүй сайн гэнэ ээ. Яагаад сайн гэдэг вэ? Одоо тэр могойн чуулган дайралдахад могой нар чинь аягүй талархаж юу яадым биддээ хүн хараад яахад. «Оросоор ярив» Тэгээд ердөө нэг жолооч нь тэгээд буруутаад тэгээд л одоо газар дээрээ. Тэгж хамаагүй хоролж болдгүй могой зогой тааралдвал. Тэгээд хажууд нь харж суугаад яахав сайн гэдэг. «Оросоор ярив» Тэгж настангууд. «Оросоор ярив» Могой шатсан хүн яагаа юм? Ай айн? Тэр могой шатсан хүн муу тохиолдолд орсон уу? Могойд яасан хатгуулсан. Тэр шатаасан хүн. Тэр ч ердөө тэгээд хол яваагүй нас барсан. «Оросоор ярив» Тийн тэгээд тэр шатаагаад доошоо бууж яваал машинтайгаа хонхолдоол тэгээл яваад өгсөн байна. Тэр ч болдоггүй тэгж. Зүгээр ингээд ороод юм хум өргөөд явсан бол яах ч үгүй. Тэр амьтны тэгээд чуулж байхад нь ерөөгөөд гарах хүмүүс хоролж байдаг. Тэгээд ердөө доошоо буугаал байхгүй. Морь авах цээртэй юу? Ай айн? Морь өө пүү морь могой алах цээртэй юу? Могойг бол хамаагүй алж болохгүй. Хамаагүй. Тэр лусын амьтан болохоороо гэмтэнэ тийн болохгүй. Могой яагаад? Могой гэдэг чинь ухаандаа лус гэдэг чинь одоо ус юуны савдаг могой лусын хорлол хүрдэг. «Оросоор ярив» Хамаагүй могой зогой алдаггүй. Могой гэдэг чинь одоо цочиж айсандаа хүн хатгахаас биш зүгээр амьддаа бол зугтаадаг амьтан ш дээ хүнээс. «Оросоор ярив» Тэгээд хүн очоод мод чулуугаар оролдоол уурлуулаал тийн тэгж болохгүй. Тэгээд явснаараа л явна. «монголоор биш» асгадаг юм гэнэ лээ. Тэхдээ могойн хор гэж аюултай. Хатгуулангуутаа ус руу гүйж орохгүй бол тэгээд хор нь гүйдэг. Ухаандаа могойд хатгуулсан хүн бол хурдхан шиг ус мөрөн байвал тэр лүү гүйж орж хоры нь авдаг. Тэхгүй бол хор нь гүйгээд нэмэр байхгүй. Тэгж л дээр үеийн улсууд ярьдгийн. Домог ч юм уу юу юм мэдэхгүй. Тогоруу яахав? Могой хорхойд хатгуулвал тэгээд бушуухан ус руу л ордог. Хоры нь авна. Тогоруу яахав? Тогоруу алах цээртэй юу, тогоруу? Тогоруу гэдэг чинь одоо аюултай хараалтай амьтан гэдэг. Ган дөрөө сэтэртэл хараадаг гэж дээр үеийн улсууд одоо морины дөрөө байшдээ. Тэрнийг хараахад тэрний сэтэртэл хараадаг тийм домог яриа байдаг. Тэгээд тийм тогруу ч аюултай хүн хараахаараа аюултай хараана. Тогруугаар их оролдоггүй байх өө. «Оросоор ярив» Одоо буудаж алах юм уу тогруу могруу хорлох юм бол өөрөө хорлогдоно. Аюултай хараалтай. «Оросоор ярив» Хараал гэдэг чинь. «Оросоор ярив» Ган дөрөө сэтэртэл хараана гэдэг чинь аюултай. Тэгээд дөрөөгөөр хардаг. Тэгж домог байдаг тийн. Тогруу гэдэг хараахаараа тэгж хараадаг. Ган дөрөө сэтэртэл хараана гэж ярьдагсан. Дээр үеийн юм л даа бид нар мэдэхгүй. Тогруугаар их оролдож болохгүй. «Оросоор ярив» Ямар ч тогруу могруугаар бүү оролдож яваарай манай ав ижий хоёр. Яадаг юм гэсэн аюултай хараадаг шувуу гэнэ ээ. Оролдож болохгүй гэнэ. Алж барьж юм уу эсвэл хоролж болохгүй. Тэр дөрөө дөрөө нь ямар холбоотой вэ? Ган дөрөө сэтэртэл хараадаг гэж ухаандаа. Сэтэртэл хараана гэж юу вэ? Тийм хараалч шувуу гэж ярьдагсан. Тэрнийг сэтэртэл хараана гэж юу байхав дээ. Дээр үеийн улсууд домог л гаргасан юм байгаа бидээ. «Оросоор ярив» Тийн тогруугаар ямар ч л байсан тогруугаар оролдож болохгүй. Алж болохгүй. Ямар ч тогруугаар. «Оросоор ярив» Ган дөрөөг сэтэртэл хараадаг юм гэсэн домог байдаг. «Оросоор ярив» Тогруу тогруу морины морины ган дөрөөгөөр хардаг. Тийм учир. Сэтэртэл хараадаг гэж ярьдаг. Ган дөрөөг сэтэртэл хараана гэдэг чинь тэр яахав тэр нь зүгээр тэгж гаргасан л домог яриа болохоос ямар тогруу хараалаа гээд ган дөрөө сэтэрч унана гэж юу байхав дээ. Дээр үеийн настангууд л тэгж ярьдаг. тогруугаар бүү оролд. «Оросоор ярив» Тогруу алж хядаж болохгүй. «Оросоор ярив» Тогруу яасан хүн бол өөрөө хорлогдоно. Тэр дөрөө эрдэнэтэй. Тэр дөрөөнийг сэтэртэл хараадаг гэсэн. Тийм юм байхгүй байх өө. «Оросоор ярив» Тэрнийг л ухаандаа ойлгуулж хэлсэн үг юм уу даа гэж боддог. Тогруугаар оролдож болохгүй шүү гээд. «Оросоор ярив» Тэгж ухаандаа жишээ болгож ойлгуулж байсан байгаа юм. Тогруугаар оролдох юм бол аймшигтай хараалч амьтан. Тийн. Үеийн үе болтор хараана. Ган дөрөө сэтэртэл хараадаг гэж ойлгуулсан үг байх л даа. «Оросоор ярив» Тогруу хараалаа гээд дөрөө мөрөө сэтэрч унана гэж юу байхав дээ. «Оросоор ярив» Тэр. Настангууд л тийм шувуугаар оролдож болохгүйг ойлгуулж хэлсэн үг байхгүй юу тийн. Тогоруу яаж хараадгав? Ямар учраар хараал хийдэг вэ? Өөрөөр нь оролдох юм бол алж баривал тэгээд хараана. «Оросоор ярив» Өөрт нь хүрэхгүй бол яах ч үгүй. «Оросоор ярив» Тийн одоо тэгээд тэр тогоруун өндөг мөндөг юуг нь сандаах юм бол хараана. «Оросоор ярив» Тэрнээс өөр бол ямар харсан хүнээ хараана гэж юу байхав дээ. Ондоо шувуу яахав? Ондоо шувуу яах? Хараалтай шувуу байдаггүйгү? Байдгүй. Тогруунаас тэгээл манай нагац ах ярихдаа тэр тогруу гэдэг чинь хамаагүй оролдож болохгүй. Ганц тогруу шувуу. Ангир шувуу яахав? Аймшигтай хараалч шувуу шүү бүү оролдоорой гэж ярьдаг. Ангир шувуу ангир шувуу. Айн? Ангир шувуу лам шувуу яахав? Ангир шувуу яадаг вэ? Ангир гэдэг ч одоо бас нэг шувуу. Тэр ч бас хамаагүй оролдож болохгүй амьтан. Алж болно уу? Тийн бас л хараалтай амьтан байна. Хамаагүй тэрүүгээр буудаж алж болдгүй л гэдэг. «Оросоор ярив» Ангирыг та нар тэр шувуу буудаж болохгүй. Ангир бас шувуу юу? Хараалтай амьтан гэнэ ээ. Яаж тэр хараал хийдэг вэ? Одоо энэ хоёр шувуу ердөө бусад шувуунд байхгүй байх өө. Хун мун. Ер нь тэгээд ямар зорилгогүйгээр шувуу аннаж болдгүй л гэж ярьдаг л даа. Зүгээр ямар ч зорилгогүйгээр амьтан харааж буудаж хороож болдгүй гэнэ. Яг л зарчимтай зарчимтай. «Оросоор ярив» Юмаар оролдож болохгүй тийн. Галуу. «Оросоор ярив» «Оросоор ярив» Одоо тэгээд галуу малуу ч бас л хамаагүй оролдож болдгүй л гэдэг усны шувуу мувуу. Галууг хүн дээр үед буудаад алаад мах нь гоё гээд идээд байдаг. Тэрэн дотор бас болохгүй юм ямар амьтан дотор болохгүй амьтан гэж байдаг гэнэ. Тэрнийг л алдвал болохгүй гэмтдэг гэнэ ээ. Ухаандаа нэг буудаад алах бол оногдохгүй бол тэгээд больчдог. Агнах юм бол өөрөө гэмтэнэ. Ийм тохиолдол дээр үед байдаг гэж настангууд ярьдаг. «Оросоор ярив» Хамаагүй бас юм хумаар оролдож уул ус савдаг бүгд эзэнтэй гэж манай нагацууд ярьдаг. хамаа намаагүй мод чулуу хүртэл хамаа намаагүй авахгүй л бол хамаагүй шийтгэж болохгүй. Уул овооны эзэн хараана гэж айлгадагсан. Одоо настангууд мод зандаахан гэж олйгуулж хэлсэн үг юм уу бүү мэд л дээ. Хамаагүй бүү мод чулуу юмаар оролдож яваарагтий захидаг байсан. Ахай ичээнд унтаж байгаа баавгайг алж болох уу? Хамаагүй болохгүй байх аа баавгайг. Ер нь өөрт нь хор хүргээгүй бол алж болдгүй. Өөрт нь дайсагнаад ирвэл бас ална. Тэрнээс нааш бол алахгүй. «Оросоор ярив» Дайнд очихдоо тэр овооноос чулуу авч болох уу? Болохгүй тэр овоонд л юм хум авч ердөө болохгүй. Хэрвээ авах юм бол тэр овоо чинь овоогоо сахиж хүндлэхгүй бол тэр овоо чинь уурлана ш дээ. «Оросоор ярив» Овоо мовооны одоо тэр өргөж барьсан юм тэрнийг хөндөж болохгүй. Тэр энэ тэрийг авах юм бол өөрөө гэмтэнэ. Уул овоо чинь эзэнтэй байдаг байхгүй юу. Тэгээд хүн. Өргөж барьсан юмнуудыг хөдөлгөж ердөө болохгүй. Уул овоо чинь бүгд эзэнтэй. Уул овоогоо хүндэлж өргөж шидсэн юмыг аваад саваагүйтэж гэмтэж байдаг. Хүүхэд төрөхдөө түүний тэр юу гэдэг билээ тэр хуйс хуйс гэж яадаг тасалдаг ш дээ. Хуйс ураг. Хуйс ураг тасалдаг ш дээ. Эхийн тэр умайгаас гараад л тэгээд тэр хуйсы нь тасалдаг тэ? Тийн. Хүйг нь хөнддөг. Тийн тэгээд энэ хуйсыг яадаг вэ? Тэрий чинь одоо тэгээд тэр чулуу мулуугаар домонж хүйс мүйсий нь яадаг тийм дом байдаг. Юу тавьж энэ тэр дээр нь юм тавьж хөнддөг тийн. Шууд ингэж болохгүй. Хайчилж болдгүй. Тэхээр хүүхэд салахгүй. Ухаандаа ийгээд мал л ч алж барихдаа тэр юу энэ тэрий нь өвс тавьж байгаад огтолж хөнддөг. Үгүй тэр төрсөн хүүгний хүйсийг нь газар доор булдаг уу? Тэр эхэс гэж байдаг эмэгтэй хүний төрөхөд. Тэр энэ тэрий чинь булж газар яадаг. Газар хамаагүй хаядгүй. Тийн нохой шувуу иднэ. Тэрийг чинь бас. «Оросоор ярив» JBatkhuyag_stories5_13082023_kham_orgl_dji төгсөв. JBatkhuyag_stories6_13082023_kham_orgl_dji эхлэв. Дээр үеийн монголчууд чинь одоо тэр гэрийнхээ зүүн урд хатавчинд газар булдаг байсан гэсэн эхсий нь. «Оросоор ярив» Өнөө ч одоо эмлэгт төрөөд тэр нь хаягдана биддээ. Тийм дом. «Оросоор ярив» Тэрий чинь тэгж хүндэлж булдаг. Хамаагүй хаядгүй. Шувуу шонхорт идүүлчинэ. Тэгээд ном горим байдаг л даа яриад байвал. Дээр үеийн улсууд чинь настангуудын ярьсан юмыг ярьж байгаа. Манайд тийм юм өнөө тийм юм мэдэхгүй юу ч мэдэхгүй. Танай бичсэн. Урдуур хойгуур гүйгээд явж л байна гарч л байна. Дээр үеийн улсууд хүү гээд хөөгөөд гаргачихна. Хүний урдуур битгий гүйгээд бай. «монголоор биш» Өнөө ч хамаагүй ээ. Хөөе өвөө гээл ердөө суувал суугаал цайлаал идээл уугаал явжийнэ күүгэд. Ах дүү гэж ёс горим гэж байхгүй болоо гэж боддог л доо. Би ч өөрөө бага байхдаа зах зухы нь үзсэн болохоороо ахмад настнаа хүндэлнэ, ярина. хамаагүй дугарахгүй сууна хамаагүй. «Оросоор ярив» Илэн далангүй ёс горимоо хаяад байна гэж би ойлгоод байдаг ш дээ. Би өөрөө багаасаа настангуудтай өссөн болохоор монгол заншил ёс горимоо хаяа л байна гэж ойлгодог доо энэ залуучуудыг. Одоо мэдэхгүй. «Оросоор ярив» Бага байхдаа танай ижий ав хоёр таныг яаж магтдаг байгаав? Яаж хараадаг байгаа вэ? Тэр тухай. Хараахдаа хүртэл ёс горимтойгоор хараана. Хамаа намаагүй хараахгүй хүүгдээ сургахдаа. Тэгээд хүн хүний хажууд энэ тэр хамаагүй хэлэхгүй. Өөр чинь одоо хүүгдүүдийнгээ хажууд хоёулаа муудалцвал хол очиж муудалцдаг байсан гэсэн. Ухаандаа хүүхэддээ муу юм сургахгүй. Өнөө ч хамаагүй. «Оросоор ярив» Яаж магтдаг байгаа вэ? Хүүгдээ магтана урамшуулна. Миний хүү тийм одоо өнөөдөр сайн юм хийлээ гэж хүүгдээ тэгж зөв хүмүүжүүлнэ. Магтана ерөөнө загнана. Загнах үедээ загнана үгүй үедээ үгүй. Тэгж хүмүүжүүлнэ. Өнөөгийн хүүгэд ухаан сайтай мөртөө ёс горим гэж байхгүй гэж боддог. Дээр үеийн бид нар чинь одоо шавхдуулна ш дээ одоо. Сахилгагүйтаал гол усанд орлоо та нар, энд тэнд рүү яалаа гээл загнана. Өнөө тэгж загнуулахгүй байна аа хүүхдүүд чинь. Бүү дэмий юм ярь гэх байх. Тэр үед чинь дээр үеийн чинь хүний ухаан гэдэг чинь аягүй хожуу задардаг. Санаа оюун. Тэгээд урт насалдаг. Тийм байсан байгаам. Өнөөгийн хүүгдүүд чинь ухаан хурц болонгуутаа ёс горимоо хаяад байна уу гэж би ойлгодог л доо өнөөгийн хүүхдийг. Дээр үед чинь бид нар чинь тэгж л сургадаг байгаа. Ахмад хүний урд хажууд битгий суу. Хамаа намаагүй битгий юм ярь хүүхэд л. Өнөө ч тийм юм үгүй ёс байхгүй гэж боддог. Сургаальтай айлын хүүгдүүд байлгүй л яах вэ. Тэгээд өнөө цагт илэн далангүй болоод ухаан гэж задарцан. Эхээс гарахаас л бараг ярина одооны хүүхэд аюултай. Гоц ухаантай гээд. Манай монголчууд ярьдагсан. Өнөө хүний оюун ухаан задраад цаг хүний зан араншин цагийн байдал тэнгэр усаа дагаад хямардаг гэдэг. Одоо хямраал байх шиг санагдаад байна ш дээ. Дээр үед чинь ямар гоё сайхан хавар ямар сайхан намар ямар гоё байлаа. Одоо тэр үеийн юм үзэгдэхгүй л байна шүү тийн. Миний багыгаа санахад даа. Өнөө бол бүү мэд тийн. Тэхээрээ бас хүний оюун ухаан задраад ирэхээрээ манай монголчуудыг одоо жаахан ярьдаг. Агуу ухаантай оюун сайтай монгол хүн. Тэгээд тэрийгээ буруугаар ашигладаг. Хулгай дээрэм хийнэ худлаа ярина. тиймэрхүү л юм уу гэж настангууды ярихаар сонсдогсон. Дээр үеийн хүүгдүүд чинь бүр арав хүртлээ хэлд орчкоод дадада гээд. Өнөө ч одоо гараал бараг яриал аюултай оюун сайтай. Тэгээд тэрийгээ хэргэлж чадахгүй буруу хэргэлдэг монголчууд. Гадаадынхан магтсан толгой мундаг аюултай. Монголчууд залхуу. Хялбар аргаар юм олно тэ? Өөрийнгөө хөдөлмөрөөр ингэж явах бидэнд чинь одоо ав ижийдээ сурдуулж байгаал юм сураал шавхдуулаал ингээл ажил сургадаг байсан. Өнөөгийн хүүгэд тэгэхгүй. «Оросоор ярив» Тэгээд бэлэнчилгээтэй улсууд гэж монголчууд оюун ухаан бол агуу гэж магтдаг гадаадынхан. Тийм учраас тэр оюун ухаанаа зөв ашиглахгүй дандаа буруу талаар нь бэлэнчлээд байдаг юм уу гэж боддог. Тэхдээ яриа нь сонсогддог доо. Бараг тэгээд ажиглаад байхад тийм ч юм уу гэж боддын. Бидний үед чинь аягүй сургаалтай. Шавхдуулна, янз бүрийн ажил сурна. Юм ойлгохгүй. Өнөөгийн хүүхдүүд ердөө оюун сайтай. Шууд багаасаа л. «Оросоор ярив» Чөлөөт амьдрал гэдэг чинь одоо тэр л юм уу даа. Хүүхэд нь гараал ердөө тэгээд чөлөөт амьдралаар юм заалгахгүй юм хэлүүлэхгүй. Биднээс бол ухаантай. Тэгээд тэр оюуныгаа хэрэгтэй зохицуулахгүй дандаа бэлэнчлэх аргаар тэгж би боддог доо. За нэг иймэрхүү байна. Ах нь мордъё доо. «Оросоор ярив» Өөр асуух юм байна уу? Ах нь мордъё доо. Та ядарсан уу? Нэлээн юм ярилаа тийн. Ядарсан уу? Ах аа ядарсан уу? Ядрах юу байхав дээ. Жоохон далийндаа толгой муу байна. Хааяа нэг уудгийн. Тэр болгон уухгүй ээ. «Оросоор ярив» Өчигдөр гэрээсээ гараад моциклоо хаана ч хаясан юм мэдэхгүй. Жоохон ийм юм хааяа уудаг. Тэр болгон уухгүй ээ. Тэгээд жоохон толгой түрүү өвдөөд нэлээн ярилаа. Одоо тэгээд та хэд ах нь мордъё доо. Ах аа энэ нутагт Онон мөрөн, Кэрлэн мөрөн байгаа тэ? Онон Хэрлэн хоёр байна ш дээ. Голууд. Онон. Айн? Онон Хэрлэн гэж голууд байна ш дээ. Голууд уу? Тийн тийн тийн. Байна аа. Тэр хоёр ямар хүйстэй вэ? Эмэгтэй юу эрэгтэй юу? Голууд уу? Тийн. Хүмүүсийн домог яриа байгаа юм уу? Байдаг. Гол мөрөн одоо тэгээд Онон мөрөн гээд бүгд тус тусдаа бас л бас ёс горимтой байдаг. Голд юм оруулж болохгүй. Голоо шүтнэ. «Оросоор ярив» Гол болоод ирэхээрээ усны одоо юу болоод ирж байгаам гол гэдэг чинь ухаандаа. Лус савдагтай холбоотой. Тийн лус савдаг. Одоо тэр усанд одоо элдвийн юм одоо тэгээд цус ийм юм оруулж болохгүй. Бохирдуулж болохгүй. «Оросоор ярив» Хамгийн гол нь урсгал усанд бузар байдгүй гэдэг. Манай нагацууд ярьдаг. урсаж байгаа усанд. Тогтмол усанд л юм оруулбал тэгдэг гэж ярьдаг л даа дээр үеийн улсууд. «Оросоор ярив» «Монголоор биш» тэрэнд одоо ердөө бохир юм оруулж юм хум угааж оруулж болдгүй. Лусын хор гэдэг чинь аймар хор. Аюултай. Насаар нь зэрэмдэг болгодог. Болдгүй л юм байлээ л дээ. Мах юм энэ тэр бол усанд оруулж ердөө болохгүй. Урсгал ус бол гайгүй гэдэг. «Оросоор ярив» Урсаад цэвэрлэгдэж байгаа. Тогтмол ийм хар ус тогтсон тийм ус мусанд бол нуур муурт бол ёртой. Махны төрлийн юм оруулж болохгүй. Лусын хор болдог гэж настангууд ярьдаг. «Оросоор ярив» Лусад хорлогдсон хүн байна аа гэж ярьдаг. бүр тийм юм оруулбал гар хөл нь ингэж татаад ийгээд ийгээд бүр ингээд атиралдаад нэг хөгшин байдагсан. Хүүхэд байхдаа саваагүйтээд та одоо гар хөл тань яагаа гэсэн ээ бурхан минь одоо миний хүү одоо гол мөрөнд л юм бүү оруулаарай. Би одоо махнээ төрлийн юм оруулаад ингээд тэрэндээ хорлогдоод ийм болсон хүн гэж ярьдагсан. Ухаан санаа нь зүгээр. Гар хөл нь ороогоод. «Оросоор ярив» Хөл нь богинохоон. Тэр одоо тэр усанд л юм хум оруулсан, юм хум угаасан. Тогтмол усанд тэгээд хорлогдсон. Урсгал ус бол зүгээр, бузар байхгүй. Тогтмол тийм усанд хамаа намаагүй усанд орж болохгүй. Энд тэнд явбал ер нь тийм юм болгоохоогий би хүүгдүүддээ хэлдгийн. Тэгээд ойлгодог ч юм уу. Усанд балчих болох уу? Тогтмол усанд одоо мах шөлнээ юм тийм юм оруулж бузар хийж болохгүй. Тэрэнд чинь лусын хорлол гэдэг чинь аймаар хатуу байдаг гэнэ ээ. Урсгал ус бол яахав. «Оросоор ярив» Мөрөн гол байгаа биддээ урсаж байгаа. Энэ бол яахав. Тогтмол ус одоо хар усан тохой, нуур, тойром. Тийм юманд ердөө юм хүргэж болохгүй. Лусын хорлол. Тэгээд ямар. Лус савдаг усны. Тогтмол усанд орж болох уу? Болохгүй тэ? Болохгүй. Тогтмол усанд хамаагүй юм оруулж бохир юм болдгүй гэж манай ав ярьдаг. Тэгээд урсгал. Урсгал усанд бузар байхгүй. Урсаж байгаа ус бол цэвэрлэгдэж гарч байгаа урсаад.\ «Оросоор ярив» Тогтмол усанд болдгүй гэж ярьдаг л даа. «Оросоор ярив» Тийм усанд одоо мах шөлний юм оруулаад гэмтцэн одоо дээр үед байдаг байсан настангууд. Манай настангууд хэлдэг. Гол мөрөн битий хамаа намаагүй юм оруулаарай. Лусын хорлол гэдэг чинь аймаар юм байдым шүү гэж тэгж ойлгуулж байсан. Тийм улсууд ч байдаг л байсан. «Оросоор ярив» Тэгээд ер нь энд тэнд явахад энд тэнд явахад уул овоотойгоо зөв харьцахгүй бол мод чулуугий нь хугалах, чулуу мулуугий нь хөндөх энэ тэр чинь бас л бие байдаг байх шүү. Хамаагүй яаж болохгүй. Хамаагүй газар болохгүй газар болдог газар гэж бас байдаг гэнэ ээ. Ахай та юм энэ Хэрлэн жишээлбэл Хэрлэн голоос ус аваад тэгээд энэ авсан усыг Онон руу хийх ёс ёс заншил. Тэхэд их сайн юм гэдэг. «Оросоор ярив» Аягүй сайн гэж. Одоо Хэрлэн голоос аваад Онон гол руу нийлүүлнэ. Ононгоос Хэрлэн рүү нийлүүлнэ. Тэр сайн юм гэдэг. Яагаад сайн бэ? «Оросоор ярив» Одоо тэр дээр үед одоо гол мөрөн одоо ухаандаа усы нь шилжүүлж сэлгээсэн ч болдог юм уу сайн юм гэдэг. «Оросоор ярив» Жоохон ус аваад Хэрлэнд аваачаад Ононгийн ус нийлүүлчхэд буян болдог гэж дээр үеийн улсууд тийм юм ярьдаг байсан. Ямар учиртай вэ? Тэгж ухаандаа холоос мөрний ус аваачиж нийлүүлэхэд одоо аягүй сайн юм гэж настангууд тэгж ярьдагсан. Усыг бол ухаандаа дээжий нь аваад. «Оросоор ярив» Тэгээд нөгөө мөрөн уруу нь хийхэд мундаг сайн гэж ярьдаг настангууд тэгж ярьдаг. мэдэхгүй. «Оросоор ярив» Лус лус савдгууд энэ хоёр голын лус савдгууд бие биеэ нэрлэдэг үү? Тэр утгаараа яг тийм. Ухаандаа нэгээ мөрөн голоос нөгөө руу нь нийлүүлэхэд чинь одоо аягүй сайн гэнэ ээ. Тэр ч одоо бүгд л гол мөрөн чинь бүгд эзэнтэй. Тэгээд хоорондоо тэгээд холбогддог гэнэ ээ тэргүэрээ. Ухаандаа одоо энэ голоос Онон руу яахад дундаа холбоотой болчдог. Маш сайн юм гэдэг. «Оросоор ярив» Тэр ганц Онон Хэрлэн хоёрын хооронд ийгэж шилжүүлж болох уу? Эсвэл Ононоос Улз руу юм Туул руу ус хийж болох уу? Болышдээ тэр чинь одоо бүр сайн. Ус хийвэл болно гэж байгаа. Ямар ч голоос ямар ч гол руу хийж болох уу? Голоос одоо тэр усы нь авчраад одоо энэ нуур тойром Онон руу авчраад хийхэд аягүй сайн л гэж ярьдаг. манай настангуудын яриа ш дээ. «Оросоор ярив» Тийн настангууд. Нуурнаас бас ус аваад. Тэгээд ийм мөрөн руу хийхэд сайн. «Оросоор ярив» Ус гэдэг чинь ухаандаа тэр голуудын дунд нь ухаандаа ийгээд усы нь хийхэд чинь баярладаг. Одоо ухаандаа холбоотой одоо сайн юм гэж ярьдаг л даа. «Оросоор ярив» Маш буян болдог гэж манай настангуудын ярьж байгаа. Маниус мэдэхгүй ш дээ. Тэгж ярьдагсан. Гол мөрнөөс ус авбал шилжүүлж хийж болдгиймуу яадын. Харин сайн гэж ярьдаг. за ийм байна даа. Би ч мордъё доо одоо. Аа за. «Оросоор ярив» Дээр үеийн бас нэг. Одоо жаран дөрөвтэй хүн би. Хойтон жаран тавтай болно. Хүүгдүүдийн хажууд бас юм мэднэ ээ. Настангуудынгаа л юмыг үгээр нь уншаад аваад байгаа байхгүй юу. Маш их баярлалаа. Маш их. Дээр үед одоо тэгээд байгаль майгаль хуул бүх юм уншдаг байсан даа. Тийм мундаг. Олон сонирхолтой юм ярийшдээ. Аа тийн тэгээл тэгээл бидний үзэж харсан жаран дөрөв хүртлээ л туулсан амьдрал. «Оросоор ярив» Би аль болохоор хүүгдүүдэд илэн далангүй ярьдаг байхгүй юу. Зарим нь ч одоо ойлгодог юм уу үгүй юм уу бүү мэд. Тэгээд миний үед тийм байлаа гээд ярьдгийн. Зарим нь ч ойлгодгүй. Дээр үед бид нар чинь настан ахмадыгаа хүндэлдэг үгий нь сонсдог. Өнөө хүүгэд тоохгүй. Утсаа хараа л сонсож байгаа юм уу үгүй юм уу л байдаг. Би хэлдгийн та нар чинь зөв л юм хэлж байгаа даа. «Оросоор ярив» Маш их баярлалаа. Бэлэг. «Оросоор ярив» Танд тор хэрэгтэй юу? Өөв. Тор хэрэгтэй юу? Үүнийг тор үүнийг торонд хийгээд л. Аа тийн сав байхгүй. Саванд хийгээд өг. Танд өх үү? Ийгээд уутанд хийгээд. Танд тор өгье. Энийгээ гэртээ очиж би одоо хүүгдүүддээ. «Оросоор ярив» Энийг чинь хүүгдүүд. Үүнийг танаас авъя. Өө наадхаа авахгүй бол би зүүгээд явна. «Оросоор ярив» JBatkhuyag_stories6_13082023_kham_orgl_dji төгсөв.