Сугар интервью

Информанты:

Сугар

Место: Гурвансайхан, Южно-гобийский аймак, Монголия

Экспедиция: Экспедиция 2009 - Өмнөговь (Южногобийский), Дундговь (Среднегобийский) аймак, Монголия

Аудиозаписи

Запись 1

Слушать

Вкладки Параллельный

Язык перевода:

Монгольский (оригинал)

Бичвэр 30008 Информант: Сугар Монголч эрдэмтэн : хм Яриад өгөхгүй юү.яаж хараал хийж байна. Яах гэж хийж байна Хараал хийхээр нь тэр бөх яаж байна хэн нь хараал хийж байгаан ? Монгол : За тэгэхээр энэ бол хувийн яг үнэн дээ одоогоор ингэж ярихад өөрөө хувь хүний, хувиа бодсон хүний бодол байгаа юм ер нь энэ үйл ажиллагаа бол саяны таны асуудаг үйл ажиллагаа тэгэхээр жишээ нь :та бид 2 өрсөлдөөнтэй их сайн бөх хоёулаа би чамаас илүү барилдахын тулд илүү нэрд авахын тулд аварга цол авахын тулд нөгөө хүнээ доош хийхийн тулд яах уу гэхээр мэргэн юм мэддэг,хараал хийдэг, хар юм одоо хар юм гаргадаг тэр чинь одоо муу юм гаргадаг тийм улсуудтай ярьж байгаад за энэ хүнийг энэ жилийн наадамд барилдуулахгүйн тулд хөл гарыг нь одоо өвтөгдөг юм уу биеийг нь өвтгөдөг юм уу амжилтыг нь муутгахын тулд олон түмний дунд худлаа зар тараадаг ч юм уу ийм байдлаар муутгаж өөрөө хувиа хичээж нэр олохын тулд хүнд хараал хийлгэдэг ялангуяа бөхчүүдэд энэ явдал их байсан юм. Ингээ л хэлчих Монголч эрдэмтэн : мхн Монгол: мхн Монгол : Ямар нэгэн хориг саад хийж байгаа........ Одоо барилдаж байгаа хүчит бөхчүүдийн дунд ийм ажил мэр сэр нуууцхан өөрийгөө хамгаалахын тулд явагддаг л юм. Жишээлвэл тэр тэр тэрнийг тэгж гэнэ гэсэн явган яриа өшөө хүнээр дамжиж ярьж байгаа юм. Жишээлвэл тэр тэр гээд ингээд ярихад би нэртэй устай нь мэдэж байна тэгэхдээ тэр хүний нэр, сүрийг гутаахын тулд би түүнийг хэлэхгүй ярихгүй ийм юм байдаг. Монголч эрдэмтэн: аан зөв зөв хн …. Заавал хараал биш өөр юм байж болох уу? Монгол : бололгүй яах вэ Монголч эрдэмтэн: Зөвхөн хараал хийх үү? Монгол: Хараал гэдэг нэрэн доороо явагдаж байгаан тэрэнд нь ямар нэгэн хориг саад, плакат тавьж байгаа юм. Монголч эрдэмтэн: мхн Монгол: Хамгийн гол нь тэр хүний амжилт Монголч эрдэмтэн: Хараалч хүн мэргэн хүнээсээ юугаараа ялгаатай байх уу? Монгол: Мэргэн хүн бол ном, уламжлалт арга юм уу номоор мэдэж мэргэнийг зөв хэлэхийн тулд оролдоно. Хараалч хүн гэдэг болвол хар замтай буруу сөрөг юм хийх ийн тулд явуулж байгаа ажиллагааг хараалч гэж хэлнэ. Монголч эрдэмтэн: хмн …. Монгол: ямар нэг отирсат.... Монголч эрдэмтэн : Мэргэн хүн одоо хараал хийж болох уу? …. Болох уу? Монгол: За дөө өөртөө өөрөө зөв юм хийе гэж бодсон бол хийхгүй. Монголч эрдэмтэн: Ер нь бол болохын байна. Үгүйсгэхгүйн байна тиймээ? Монгол: Үгүйсгэхгүй. Огт үгүйсгэж болохгүй л дээ гэхдээ хараал бол ийм юм шүү.Хараал хийж байгаа хүн өөрөө, хараал хийлгүүлж байгаа хүн өөрөө хараал хийлгүүлж байгаа хүн нь шүү дээ энэ бол юү вэх дээ зэрэг боловсрол оюун санааны хувьд дутмаг хүнд л аваачиж сэтгэл зүйн хувьд л дарамталж байгаан. Сэжигээр өвчилж, сүжгээр эдгэнэ гэдэг үг байдаг яг энүүн шиг л. Би одоо боловсрол муутай ямар нэгэн оюун санааны хувьд дутмаг, боловсролын хувьд дутмаг бол энэнийг нь ашиглаж хүнээр дамжуулж тэгсэн байна Сугаа өчигдөр тийм мориноос уначиж дээ энэ чинь юунаас болсон бэ гэхээр чи энэ жил барилдаж чадахгүй юм байна амжилтгүйн байна олохгүй тэгэхийн тулд цаанаасаа чи тэр хүнд нэг эвгүй үг хэрэлдээд хэлчихсэн байна. Тэрнээс болж гэж ийм сэтгэл зүйн хувьд дарамтлахыг л хэлж байгаа юм, ашиглаж байгаа юм. Монголч эрдэмтэн: Хараал хийх, хараал тайлах гэж байдаг тиймүү? Монгол: аан Монголч эрдэмтэн: Арилгах ч юм уу , тийм ээ? Тэр хараал бол яаж хаагдах уу? Бөх хүний хувьд Монгол: За одоо тэгээ л ном уншуулна гэдэг нэг үг байгаа юм Монголч эрдэмтэн: хмг Монгол: Өөртөө эерэг талы нь шашины ном шүү дээ шашиных ном уншуулж байгаа юм тэгж байж... Монголч эрдэмтэн: Ном уншуулах... Монгол: Шашины ном уншуулах гэж байгаа юм Монголч эрдэмтэн: мхн... Хараалч хүн хараал хийлгэдэг гэх юм уу даа тийм ээ? Үнс хар устай хольж хийдэг юм байна гэж сонссон. Та тэр тухай сонсож байсан уу? Монгол: Элдэвийн худлаа, үнэн үг болвол сонсохыг алийг тэр гэхэв энэнд бол итгэдэггүй учираас би тэрнийг ухдаггүй, ухаж, ойлгодох гэдэггүй тийн Монголч эрдэмтэн: хмн.. Монгол: Муу мөртэй хүн л , хар мөртэй хүн л хийнэ. Бичвэр 30007 Монгол: 25, 30 км газар арай настай нь би байгаа болуу даа. Монголч эрдэмтэн: мхн Монгол: Тийм учираас асуух юм байвал ах нь яахуу эмч хүний хувьд, цэрэгт явсан хүний хувьд үнэн зүйгээр нь Жишээлбэл өнөөдөр хэд дэх өдөр үү? Бүтэн сайн Монголч эрдэмтэн: Бүтэн сайн тийм ээ Монгол: тийн жишээлбэл би нэг жишээ хэлье л дээ. Монголч эрдэмтэн: мхн Монгол: Өчигдөр нэг хүн малаа алдчиж Монголч эрдэмтэн: за Монгол: Малаа алдчихсан байна .ямар ч малаа алдана тэр хамаа алга Тэгэхэд ямар өдөр байж вэ гэх дээ гээ зэрэг хуучны одоо билгийн арван нэгэн байсан шүтэн баридлага нь нар өнгө байсан. Монголч эрдэмтэн: мхн Монгол: Нар өнгө байж тэхдээ зэрэг нар өнгө нь юү гэх дээр юү гэж бичсэн байна гэхээр барилдлагад болохоор зэрэг ламтай учирна за тэр хулгайны талд чинь авъя тэрнээс түүнээс би бүх юмыг хэлэхгүй Монголч эрдэмтэн: аан тийн тийн хулгайны юугаар аанхаа Монгол: замдаа харах юм бол яах уу бас л ингэнэ нэг зүг гарна найз бөгөөд урлауй ухаанд хулгайд алдвал хулгайч нь нэг хоёр цагаан үстэй Монголч эрдэмтэн: мхн Монгол: Би одоо хэлж өгнч байна ш дээ царай муутай Монголч эрдэмтэн : за Монгол : урлах мэргэн тэр зүгт одсон хорин нэг хоногт олно олдоно алдсан юмаа хорин нэгэн хоногт , хорин нэг хоноод биш хорин нэг хоног дотроо гэсэн үг. Монголч эрдэмтэн: мхн Монгол: Баруун нүд татаад байхын бол холын мэдээ сураг авна Монголч эрдэмтэн: мхн Монгол: Зүүн нүд татаад байх бол эд олно Монголч эрдэмтэн : мхн Монгол:Баруун чих хангинаад байвал ундаа олдоно.Зүүн чих хангинаад байвал гэм ирнэ.Нохой улиад байхын бол үхэгсдийн сургыг сонсоно.Хэрээ дугараад байхын бол нөхөдтэйгээ учирна. Тагнай эгнээд байвал сайн сайханыг олно. Бие таталзаад байхын бол эцэг эхэд гэм болох учиртай. Монголч эрдэмтэн: мхн Монгол: мэтчилэнгээр ухай гахай байна ш дээ өчигдөр юмаа алдсан…. Монголч эрдэмтэн: Би орчуулаад өгье яг хулгай гэдэгий нь Монгол: Эндээс эхэлвэл хө Монголч эрдэмтэн: за аанхаа ..за ….. тэрбээр авч одсон …. Монгол: Амьдрал дээр жишээлвэл сая дөрөв хоногийн өмнө айл 10 ямаагаа алдчихлаа сая энэ дор надаар ирж үзүүллээ л дээ би яах уу дөрөвөн бэрхээр одоо дөрөвөн шагай дөрөвөн шагайгаар тэр шагай нь ямар шагай гэх дээр зэрэг аравнайлуулсан Монголч эрдэмтэн: мхн Монгол: аа тэгээд цагаан зээрийн соёохойны Монголч эрдэмтэн: Цагаан зээрийн.. Монгол : тийн анха цагаан зээрийн эрийг нь ооно, соёохой гэдэг нь залуу ооно гэсэн үг. Монголч эрдэмтэн: Ооно гэж юү гэсэн үгийн Монгол өөр : эр ..эр Монгол : Ооно гэлэг нь эрий нь хэлж байгаан Монголч эрдэмтэн: юуны эр ? Монгол: Зээрийн эрийг Монгол өөр : Зээрийн эр Монгол: Зээрийн эр , эр зээрийг хэлж байгаа юм. Монголч эрдэмтэн: аан за за Монгол өөр : жижгийг нь соёхой гэл үү Монгол: тийн Монголч эрдэмтэн: мхн … Монгол: за яг одоо нас уруугаа шилжиж орж байгаа соёолон адуу гэдэг Монголч эрдэмтэн: ааан тэрний шагай юм уу даа Монгол: тийн Монголч эрдэмтэн: аан за за Монгол: тэринй шагайгаар тэрүүгээр нэг мэргэлээд таван зоосоороо нэг мэргэлээд Монголч эрдэмтэн: аан за… Монгол: тэр дундаас чинь нэг үг гарнаа даа.. Монголч эрдэмтэн: мхн … Монгол: Арга нь бол хамаа байхгүй ш дээ та нарт бол ингээд байхад нэг үг гарнаа даа ерөнхий нэг чиг. Монголч эрдэмтэн: мхн … Монгол: тэрнийгээ аваачиж шүтэн барилдлагатайгаа нийлүүлье хэлэхэд ерөнхий юм нь ер нь үнэн гарна шүү би ухаанаа энэ сард юм уу өнгөрсөн сар юм уу өнгөрсөн хоёр сард ингээд үзэхэд гурван тохиол байсан гурвуулаа л тэгээд гарч байна. Яагаад гэх дээр зэрэг мөр ингэж гарахгүй юү мөрийнхөө аясаараа яваад олон хөлийн газар очсон байна холоос битгий сураг ав аяандаа олдохын байна аа Монголч эрдэмтэн: мхн … Монгол: Бүрэн бүтэн байна гэдэг гараад ирж байгаа юм. Тэгхэд яг л энэ ёлын адаг дээр олон хөлийн газар арга байхгүй явуулна арга байхгүй олон хоног биш 4 хоног дээрээ олдлоо Монголч эрдэмтэн: аан... Монгол: Бүрэн бүтэн байлаа Монголч эрдэмтэн: мхн … Монгол: Энэ бол үнэн л гарч байгаа юм. Тийм учраас эийг би худал ч гэж хэлэхгүй. Монголч эрдэмтэн: мхн … Монгол: Зурхайн ухаан үэдэг бол … уншаад байхын бол нарийн юм байдгын байна / Монголч эрдэмтэн: мхн /нэг монгол бичлэгтэй хамааралгүй юм ярьсан/ Монгол:... Би та нарт нэг Мажаа гэдэг багштай / аан тийн Мажаа мартчихаад байхын ... /уулзуулая. Мажаа багшийг та нар энд байхдаа уулз. Мажаа бол надийг бодуул надаас нэлээд ах хүн энүхэн өмнө бий./ Одоо энд үү ууланд уу / тийн тийн тийм учраас та нарт / одоо ингээд ёл орчихоод ингээдбуцаад ингээд гараад ирэхэд болох уу?/ болно надаас асуугаад тэгэх юм бол та нарт бол байна ш дээ / тэр хүнтэй уулзаал / тийн тийн Мажаа одоо бид нар бол одоо дотнын улсууд л даа тийн Мажаа багштай уулзчихад тэгээд ерөөсөө энэ дээр нэмэгдлээ болоо би бол хоёрхон юм судалдаг хүн Монголч эрдэмтэн: мхн Монгол: Одоо энэ бол яах уу албан ёсны улсын юү биш л дээ манай тойронгийн судалгаа энтр яах уу эх орондоо, газар шороондоо хайртай учраас эх оронч сэтгэлгээ үүднээс л ийм юмыг монеторонгийн судалгаа хийж байгаа энэ ооно гөрөө ургамал судлал юм. Монголч эрдэмтэн: мхн Би өөрөө чих, хамар,хоолой нарийн мэргэжлийн мэс заслийн эмч учраас өвчинөө судална чих, хамар , хоолой талын мэдлэгтэй холбоотой энэ бол албан ёсны судалгаа, онол практикийн бага хуралд илтгэл тавьдаг хүн би. Монголч эрдэмтэн: мхн Монгол: 2 дугаарт би өөрөө бөх судлаач хүн, улсын начин хүний хувьд … Монголч эрдэмтэн: Та өөрөө улсын начин юм уу? Монгол: Би өөрөө улсын начин хүн эд нар мэдэх байлгүй дээ./ аан тэгээд Мажаа багштай уулзахад одоо энд тэгээд ойрхон юм уу / 10 хүрэхгүй км шүү дээ. Өө би энүгээр замыг нь зааж өгчинө. /Бид нар одоо ингээд ёл орчихоод ирэхэд та бол замыг заагаад өгхийн байна тэ / болноо болно / уулзах улсуудын нэг нь энд байна ш дээ / Би тийм учраас тийн Монголч эрдэмтэн: мхн.. та өөрөө мэргэ мэргэ сурсан уу эсвэл таны өвөг дээдэс мэргэлдэг байсан юм уу? Монгол: Өвөг дээдэсд мэргэлдэг улсуус байж байсан тэрний уламжилалаар нь авсан юм бага. Монголч эрдэмтэн: мхн.. Монгол: ном янз бүрийн одоо ном уншиж зурхай судлана элдвийн юм үзнэ харна сонирхоно. Би өөрөө монгол бичгийн багш хүн байхгүй юү тийм учраас хуучин монгол бичгийн эртний юман дээр зурхай буюу судар дараас янз бүрийн юмийг ашигладаг Монголч эрдэмтэн: мхн.. Монгол: Би каллиграф бичгийн хүн л дээ Монголч эрдэмтэн: аан юу …. Мэргэлэх чадвар гэдэг нь удам дамжиж ирэх ёстой юу генедээ байх ёстой юу? Эсвэл хэн ч одоо би одоо хүссэн болуул одоо ингээд юм хум уншаад судлаад мэргэлдэг болж чадах уу? Монгол: Энэ … одоо удам дамжиж судалдаг хүн бий бас манай эцэг, миний өвөө зурхайч байсан. Монголч эрдэмтэн: мхн.. Монгол: Тэгээд юм иэргэлдэг байсан гэдгээрээ Тэд нараасаа сурч удам дажиж нэг болно Монголч эрдэмтэн: мхн.. Монгол: Угаасаа өөрийн авъяастай мөртөнгөө … Монголч эрдэмтэн: мхн.. Монгол: Тэр авъяасан дээрээ үндэслэж ном уншаад эрдэм ном сурч болно. Монголч эрдэмтэн: Өөрөө сурч болно Монгол: Тийн өөрөө сурч болно..... оролдлого сайт оройдно оволзоорой ёроолдно гэдэг ш дээ Монголч эрдэмтэн: аан бас...... та одоо хэлдэг шд дээ шагай гэж тэр нөгөө нэг соёолон биш эрийй нь юү гэлээ ? Монгол: Соёохой Монголч эрдэмтэн: Соёохох тэ Яагаад заавал соёохой юм бол ? Ер нь хүмүүс чинь одоо ингээд хонины шагайгаар ч юм уу Монгол: Болно болно Монголч эрдэмтэн: Үхрийн шагайгаар тэр соёохой шагайгаар арай илүү юм гарч ирдэгийн болов уу эсвэл ? Монгол: яахуу соёохой оонийн шагай байа ш дээ Монголч эрдэмтэн: аанхаа Монгол: Шагай нь өөрөө хэлбэр дүрсийн хувьд зөв Монголч эрдэмтэн: мхн Монгол: Яг одоо хүн нас … яг 20...25 насан дээрээ бол ямар байх уу царай зүс нь өнгөлөг, бие булчин нь одоо том тунггалаг, хүч тамир нь их тэрүүн шиг хэлбэр дүрс нь яг олж ирдэг 2 дугаарт бөх жижирдэг байхгүй юү. Монголч эрдэмтэн: Яаж? Монгол: Бөх жижгэрдэг Монголч эрдэмтэн : Бөхжиж … аан за Монгол: Бөх бөх бат бэх байдаг Монгол : 3 дугаарт юү болж байна уу гэх дээр тэр шагай чинь өөрөө гоё ганган байна. Монголч эрдэмтэн : мхн Монгол : Өнгөлөг тэгээд тэрэнд нь бас хүн чинь сэтгэл зүйн хувьд ойртуулаад соёогоор нь бэлгэдлийг бодож байгаа юм .Монголч эрдэмтэн: мхн .Монголч:............түүнээс.одоо ...түүнээс.........түүнээс хурга төлөг ишигний шагай чинь хэлбэр дүрсээ олоогүй байдаг тийн Монголч эрдэмтэн: аанхаа Монгол: тийн 2 дугаарт яахуу гэхээр зэрэг хөгшин малын хэлбэр дүрсээ нэлээн оройтсон сарайцсан Монголч эрдэмтэн : мхн Монгол: настай хүн хөлөө ингэшихсэн байдаг ш дээ антилойз болно гэж ярьдаг Монголч эрдэмтэн : мхн Монгол: гар нь тийм ч татанхай болцон тийм шагайгаар мэргэлээд Монголч эрдэмтэн : мхн Монгол: олигтой буухгүй Монголч эрдэмтэн : тийн тийн тийн Монгол: Шагайны хэлбэр дүрсийг харж байна аа төлөг шүдлэнгийнх бол хэлбэр дүрсээ олоогүй жижиг гоё хэлбэрээ олоогүй байна шүү дээ. Нас хөгширсөн малынх бол хөгширсөн хүн ямар байдаг уу хүний хөл нь мурийчихсан, гар тахийчихсан тэрүүн шиг тийм хэлбэр дүрсээ алдчихсан амьтны шагай болвол олигтой шагай зөв буухгүй ш дээ./ Тийм үү мхн Таны хэлсэн байна ш дээ 25 нас ямар байдаг билээ яг тэрүнтэй л адилхан / за би нэг Монголч эрдэмтэн: Сугар гуай Бас нэг асуудал байна аа та юм хэлэх гэж байна уу? Монгол: за би нэг юм хэлье Монголч эрдэмтэн: аан за Монгол: за түрүүн тэр нэг асуудал гарч ирж байна би өөрөө зүгээр бөх судлаач хүний хувьд одоо эрийн 3 наадамыг сонирхдог хүн л дээ. Монголч эрдэмтэн : мхн Монгол: Би өөрөө улсын мэргэн хүн л дээ шагайн харвааны улсын мэргэн хүн л дээ одоо надаа багаж хэрэгсэл нь байна л даа. Тэх тэгээд би энэнийг үндэслээд юу хэлэх гэх дээр зэрэг одоо хоёр зуун жилийн өнмө манай монголд даншиг наадам гэж их наадам болжээ. Монголч эрдэмтэн : мхн Монгол: Болдог байж тэгэхэд монголд хамгийн олон түрүүлсэн алдарт хурдан хүлэг их сүргийн түмэн хээр алаг морь гэж байсын Монголч эрдэмтэн : мхн Монгол: хоёр зуун жилийн өмнө Монголч эрдэмтэн : за Монгол: Даншигийн наадамд Монголч эрдэмтэн : мхн Монгол: лавтайяа долоо түрүүүлсэн гэж ярьдгым. Монголч эрдэмтэн : мхн Монгол : Долоо түрүүлсэн баримты нь гаргаж чаддаггүй Монголч эрдэмтэн : мхн Монгол : Зургаа түрүүлсэн баримт нь гардагын Монголч эрдэмтэн : мхн Монгол: Их сүргийн түмний хээр алаг гэж их сүргийн гэдэг чинь юу гэвэл Монголын одоо Богд гэгээнтний өөрийн нэр дээр нь авчдаг Монголч эрдэмтэн: мхн аан зөв зөв Монгол: хээр алаг морь нь Дорнод аймгаас гаралтай. Монголч эрдэмтэн : мхн Монгол: Хязаалан үрээнд нь хулгайлж аваад Богд Даа хүрээнд ацарсан байхгүй юү. Хулгайлж аваад Монголч эрдэмтэн : Дорнодоос Монгол: Донодоос хулгайлж авчираад Монголч эрдэмтэн: ааан зөв зөв Монгол: Хязаалн үрээн д ачираад тэр хүн уядаггүй байж л дээ уяж өнөө Байгалиас заяасан авъяастай хурдан хүлэг байж. Монголч эрдэмтэн : мхн Монгол: Тэрнийг мэдээд хурд таньдаг хүн мэргэн ч байдаг юм уу одоо Монголч эрдэмтэн: Шинжээд гэх юм уу? Монгол: Шинжээд мэдчихгүй юү тийм учраас энийг аваачиж тэгэх дээр зэрэг ноёндоо, төрдөө зүтгэж Улсын хэмжээнд даншигийн их наадамд орж долоо түрүүлүүлцэн байхгүй юү. Монголч эрдэмтэн : мхн Монгол: Одоо хоёр зуун жилиин өмнөх шүү дээ Монголч эрдэмтэн : аан за за Монгол: Тэгсэн чинь тэр морь нь тэнд нэг лут хурдан морь байна гэж дорны дорнодынхон сонсоод их Дондог гэдэг жинхэнэ эзэн нь явж иржээ. Монголч эрдэмтэн : за Монгол: Тэр нөгөө за тэгээд энэ миний морь ч арай биш байгаа даа ингээл алдцымдаг Монголч эрдэмтэн : мхн Монгол: Гэж ирээд энэ их сүрэг ноёны их сүрэг хаана байдагын явсаар байгаад адуучин малчин дээр нь очиж. Монголч эрдэмтэн : мхн Монгол: Хэлж Одоогоор бол болуул одоо хичнээн мянган төгрөг юм уу сая төгрөг авч байж ор үз гэж зөвшөөрнө. Тэр үед болвол яах вэ малчин нь зүгээр оруулаад үзсэн мөн байхгүй юү Монголч эрдэмтэн : мхн Монгол: өөрөө уясан болохоор за яахав Монголын ёс заншил байна миний морийг хэдийгээр хулгайлж авсан гэлээ гэсэн би уяж улсад ингэж алдаршиж Монголд ганц хурдан хүлэг хамгийн олон түрүүлсэн төрийн наадамд түрүүүлсэн хүлэг бий болгож чадахгүй энэ морь өөрөө азтай юм эндээ түрүүлж байж болсон. Энийг давтсан ганц …... Монголч эрдэмтэн : Гомдол мэдүүлэхгүй гэсэн үг ш дээ тийм ээ? Монгол: Буцаж авахгүй гэсэн үг Монголч эрдэмтэн : аанха буцааж авахгүй гэсэн үг Монгол: Эийг давтсан ганц энэ жил гарлаа Монголч эрдэмтэн : аан за Монгол: Ганц энэ жил Эрдэнэчулууны шарга Монголч эрдэмтэн :мхн за Монгол: Шарга азарга төрийн наадамд түрүүлсэн хоёрхон хамгийн олон түрүүлсэн энэ. Монголч эрдэмтэн : мхн Монгол: за / хэдэн жилийн өмнө түрүүлсэн / Монголч эрдэмтэн : аан заза Монгол: Түүнээс улсын наадамд долоо түрүүлсэн гэж байлаггүй юм зургаа ч байхгүй... эээ дэээ Монголч эрдэмтэн : Их сүргийн... Их сүргийн нэр юү билээ ? Их сүргийн ? Монгол: Их сүргийн түмэн эх хээр алаг Монголч эрдэмтэн : Түмэн эх хээр алаг? Монгол: Алаг алаг алаг морь Монголч эрдэмтэн : Түмэн эх хээр алаг Монгол: алаг Монголч эрдэмтэн : алаг Монгол: алаг адуу гэдэг шүү дээ алаг адуу гэдэг чинь Монголч эрдэмтэн : Их … их даншиг Монгол: аанха алаг Монголч эрдэмтэн : алаг Монгол: хээр алаг Монголч эрдэмтэн : хээр алага Монгол: энэ нөгөө зүсийг нь хэлж байгаа юм … алаг гэдэг ийм бараан тэгээд энүгээрээ.... Ард малчин Дондог гэдэг хүн алдсын ард малчин тийн тэх Монголч эрдэмтэн : Унага байсан юм уу даага байсан юм юү юм бол? Монгол: Хязаалан үрээ Монголч эрдэмтэн : аан хязаалан байсан юм байна тэ хязаалан чинь ? Монгол: Унага Монголч эрдэмтэн : Унага Монгол: Даага Монголч эрдэмтэн : Даага Монгол: шүдлэн Монголч эрдэмтэн : Шүдлэн Монгол: Хязаалан Монголч эрдэмтэн : Хязаалан Монгол: Би 9 сарын сүүлчээр явна ….за …. аль сумын хүүхэд үү аан за Монголч эрдэмтэн : Сугар гуай та одоо ингээд ийм сайхан газарт уулархаг газар байдаг юм байна. Тэгээд та хүн гөрөөсний тухай сонсож байсан уу? Алмас ч гэдэг юм уу? Монгол: Сонсох уншихийн хувьд бол багагүй энийг нүдээр үзээгүй чихээр сонсох нэг хэрэг нүдээр үзэх ...тэ Монголч эрдэмтэн : Сонссон юмаа яриад өгөхгүй юү? Монгол: Хүн гөрөөс болвол Говь Алтай зүгт л байдаг Говь Алтайн нуруунд л энэ их тайга хад ууланд байдаг л гэж ерөөсөө нээх дуулсан. Сонсож байсан болохоос яг тэнд байна гэдгийг барин тавин нүдээр үзээгүй болохоор юү гэж хэлхэв дээ номонд хэвлэлд байдаг журмаар л мэднэ. Тэр хэмжээнд л мэднэ. Монголч эрдэмтэн : Тэр журмаараа л тэгээд ярихгүй юү мхн Монгол: Тэр хэмжээнд л Хүн гөрөөс бол асар их нэг ёсондоо алмас ч гэж ярьдаг шүү дээ бас тэх алмас ч гэж ярина хүн гөрөөс ч гэж ярина хольж хутгаж ярина. Монголч эрдэмтэн : мхн

Русский перевод

Автоматический перевод Claude.ai Сугар Текст 30008 Монголовед: Хм, не расскажете ли? Как делают проклятие? Ради чего его делают? Когда делают проклятие — как при этом тот борец [себя ведёт], кто [именно] делает проклятие? Информант: Ну вот, если так говорить, то это, по правде, [дело] личное — это мысль человека своекорыстного, думающего о собственной выгоде. Вообще это та самая деятельность, о которой вы только что спросили. Вот, например: мы с вами двое — соперники, оба очень хорошие борцы. Чтобы мне побороть вас, чтобы добыть себе больше славы, чтобы получить звание чемпиона, чтобы принизить другого человека — что [для этого делают]? Сговариваются с теми, кто знает гадание, кто делает проклятия, кто творит чёрное — с теми, кто творит дурное, — [и уговаривают их]: вот чтобы этот человек не смог бороться на наадаме этого года, чтобы у него заболели руки-ноги или заболело тело, чтобы испортить его успех; или распускают в народе ложные слухи — вот таким образом [его] портят, а сами, заботясь о собственной выгоде, ради того, чтобы добыть себе имя, заказывают проклятие на человека. Особенно среди борцов такое случалось часто. Вот так и скажу. Монголовед: Угу. Информант: Угу. Информант: [Это значит, что] чинят какую-то помеху, преграду… Среди нынешних сильных борцов, которые сейчас борются, такое дело тайком, понемногу ведётся — ради того, чтобы защитить самого себя. Например, [ходит] молва: «такой-то про такого-то говорят, что [он] сделал то-то» — такие слухи передаются ещё и из уст в уста. Например, [если] так рассказывать — «такой-то, такой-то» — то я знаю и именитых; но, чтобы не позорить имя и честь того человека, я его не назову, не стану говорить. Вот такое бывает. Монголовед: Ага, верно, верно. Угу… Это необязательно проклятие — может быть и что-то другое? Информант: Отчего же нет. Монголовед: Только проклятие делают? Информант: Под именем «проклятие» это и ведётся; этим [человеку] ставят какую-то помеху, преграду, «плакат» [заслон]. Монголовед: Угу. Информант: Самое главное — успех того человека. Монголовед: Чем человек-проклинатель (хараалч) отличается от человека-гадателя (мэргэн)? Информант: Гадатель (мэргэн) старается узнать по книге, по традиционному способу или по писанию и правильно сказать предсказание. А «проклинателем» (хараалч) называют деятельность, которую ведут, чтобы творить идущее по чёрному пути, неправильное, враждебное. Монголовед: Угу… Информант: Какой-то… [фраза в оригинале неразборчива]. Монголовед: А может ли гадатель (мэргэн) делать проклятие?.. Может? Информант: Ну, если он сам решил для себя делать [только] правильное — не станет. Монголовед: Вообще-то [выходит, что] может. Вы [этого] не отрицаете, да? Информант: Не отрицаю. Совсем отрицать нельзя. Но проклятие — вот какая штука. И тот, кто делает проклятие, и тот, на кого его наводят, — особенно тот, на кого наводят, — [тут вот в чём дело]: [проклятие] действует только на человека, недостаточного по образованию и духовному складу, и давит [на него] именно психологически. Есть выражение «заболеть от подозрения, исцелиться от веры» — вот ровно как это. [Если] я малообразован, в каком-то смысле духовно небогат, недостаточен по образованию — то это [и] используют, [действуют] через [других] людей: вот, мол, Суга вчера упал с такого-то коня — отчего это случилось? — а оттого, что ты тому человеку сказал нехорошее слово, поругался [с ним]. Вот именно про такое психологическое давление [я и] говорю — [вот что] используют. Монголовед: Бывает «навести проклятие» и «снять проклятие», так? Информант: Ага. Монголовед: Или «устранить», да? Как же это проклятие снимается? Для борца? Информант: Ну вот, есть такое выражение — «дать прочесть сутру» (ном уншуулна). Монголовед: Угу. Информант: Для себя — [её] положительную сторону… это ведь религиозная сутра; [ему] дают прочесть религиозную сутру, и так… Монголовед: Дать прочесть сутру… Информант: Дать прочесть религиозную сутру — вот [что делают]. Монголовед: Угу… Говорят ведь, что проклинатель [для проклятия] что-то делает [с предметами], да? Слышал, что смешивают золу с чёрной [грязной] водой. Вы об этом слышали? Информант: Всякую ложь… а если это правдивые слова — что из них слушать… В это я не верю, поэтому я в это не вникаю, не вникаю и понимать не пытаюсь, да. Монголовед: Угу… Информант: Только человек с дурным нравом, человек с «чёрным» нравом такое делает. Текст 30007 Информант: [На месте] в 25–30 км [отсюда] нахожусь я, тот, кто постарше [из нас], наверное. Монголовед: Угу. Информант: Поэтому, если есть о чём спросить, [я] как старший [помогу] — как человек-врач, как человек, служивший в армии, по правде [скажу]. Например: сегодня какой день? Воскресенье. Монголовед: Воскресенье, да. Информант: Да. Например, расскажу-ка один пример. Монголовед: Угу. Информант: Вчера один человек потерял свой скот. Монголовед: Так. Информант: Потерял свой скот. Какой бы скот ни потерял — это неважно. Так вот, какой это был день — по старому, по лунному [счёту] было одиннадцатое число «билгийн», а опора-расклад (шүтэн барилдлага) была «солнце-цвет» (нар өнгө). Монголовед: Угу. Информант: А «солнце-цвет» — что оно [значит], что [при нём] записано: в раскладе [получается, что] встретится лама; ну, на стороне кражи [возьмём это] — а больше всего этого я говорить не стану. Монголовед: Ага, да, да, насчёт кражи, ага. Информант: Если по дороге что-то увидишь — [это] тоже так [толкуется]: выйдет одно направление; […] по разумению, если [скот] потерян из-за кражи, то у вора один-два седых волоса. Монголовед: Угу. Информант: Я вам сейчас [и] говорю — [вор] некрасив лицом. Монголовед: Так. Информант: [Тот, кто умеет гадать,] направившись в ту сторону, за двадцать один день найдёт; пропажу [найдёт] за двадцать один день — не [через] двадцать один день, а в течение двадцати одного дня, [вот] что [это] значит. Монголовед: Угу. Информант: Если подёргивается правый глаз — получишь весть издалека. Монголовед: Угу. Информант: Если подёргивается левый глаз — найдёшь [обретёшь] добро [имущество]. Монголовед: Угу. Информант: Если звенит в правом ухе — найдётся питьё. Если звенит в левом ухе — придёт беда [увечье]. Если воет собака — услышишь весть об умерших. Если каркает ворона — встретишься с товарищами. Если чешется нёбо — обретёшь благо. Если подёргивается тело — быть беде для отца с матерью. Монголовед: Угу. Информант: …и так далее; есть [такое] толкование примет; вчера [человек] потерял своё [имущество]… Монголовед: Я переведу [то], что именно [значит] «кража». Информант: Если начать отсюда, то… Монголовед: Так, ага… так… «он унёс [это] с собой»… Информант: На жизни, например: вот четыре дня назад у одной семьи пропало 10 коз; недавно вот [они] пришли ко мне показать [погадать]. Я [взял] четыре бабки — четырьмя бабками-шагай; а что за бабки — освящённые (аравнайлсан). Монголовед: Угу. Информант: А, и [бабка] белого дзерена, [его] «соёохой»… Монголовед: Белого дзерена… Информант: Да; «оно» — это самец белого дзерена, а «соёохой» значит молодой самец-«оно». Монголовед: «Оно» — что это за слово? Второй участник: Самец… самец. Информант: «Оно» означает самца. Монголовед: Самца чего? Информант: Самца дзерена. Второй участник: Самец дзерена. Информант: Самец дзерена; говорю про дзерена-самца. Монголовед: Ага, так-так. Второй участник: А молодого называют «соёохой», что ли? Информант: Да. Монголовед: Угу… Информант: Ну вот, [как у] коня переходного возраста, что называется «соёолон»… Монголовед: А, его бабка, что ли? Информант: Да. Монголовед: Ага, так-так. Информант: Его бабкой погадаешь раз, своими пятью монетами [тоже] погадаешь раз… Монголовед: Ага, так… Информант: …и из этого выходит [одно] слово [предсказание]… Монголовед: Угу… Информант: Способ-то неважен; для вас вот [при гадании] выходит [одно] слово, общее [одно] направление. Монголовед: Угу… Информант: И вот это [предсказание], сведя его с раскладом-«опорой» (шүтэн барилдлага), — [если] сказать — общее-то [в нём] вообще выходит верно. По моему разумению, когда я в этом месяце, или в прошлом, или за прошедшие два месяца так [гадал], было три случая — и все три так и [подтвердились]. А почему — да потому, что «след» (мөр) выходит вот так: пойдёшь по ходу своего «следа» — [скот] оказался в людном месте [«месте многих ног»]; не бери весть издалека — [пропажа] найдётся сама собой. Монголовед: Угу… Информант: «Цел и невредим» — [вот что] выходит. И [впрямь] — прямо тут, у нижнего конца Ёла (ёлын адаг), в людном месте — [скот] непременно ходит; не [через] много дней, а на четвёртый же день нашёлся. Монголовед: Ага… Информант: Был цел и невредим. Монголовед: Угу… Информант: Это [у меня] выходит правдой. Поэтому я и не назову это ложью. Монголовед: Угу… Информант: Кто владеет наукой астрологии (зурхай)… если читать [её], есть [там] тонкие вещи. (Монголовед: Угу.) (Далее сказано нечто, не относящееся к старомонгольской письменности.) Информант: …Я вас сведу с одним учителем по имени Мажаа (— а, да, всё забываю про Мажаа…). С учителем Мажаа повидайтесь, пока вы здесь. Мажаа, по сравнению со мной, человек заметно старше; [он] тут поблизости, перед [нами]. (Сейчас здесь или в горах?) Да-да; поэтому вам [стоит]… (Сейчас [нам], стало быть, заехать в Ёл, а на обратном пути, выехав [оттуда], зайти — можно?) Можно; если спросить у меня, то для вас [это] устроится. (Повидать того человека…) Да-да; Мажаа — мы [с ним] нынче люди близкие. Повидаетесь с учителем Мажаа — и этим вообще [к делу] добавится [хватит]; я-то человек, изучающий всего две вещи. Монголовед: Угу. Информант: Это ведь не государственное, не официальное [дело]; это исследование нашей округи; раз [я] люблю свою родину, свою землю, то из патриотических чувств веду такое мониторинговое исследование — это [исследование] дзерена-«оно», дичи, растительности. Монголовед: Угу. Информант: Поскольку я по специальности — узкий хирург по уху, горлу, носу, [то] изучаю болезни; [то], что связано со знанием по части уха, горла, носа, — это официальное исследование; [я] человек, выступающий с докладами на научно-практических конференциях. Монголовед: Угу. Информант: Во-вторых, я и сам — человек, исследующий борьбу, как человек [со званием] государственного «начина»… Монголовед: Вы сами — государственный «начин»? Информант: Я сам — человек [со званием] государственного «начина»; они-то [спутники], небось, знают. (— А, и вот, чтобы повидаться с учителем Мажаа — это сейчас тут, близко?) Меньше 10 км же. О, я по этой [дороге] вам путь укажу. (Когда мы, стало быть, заедем в Ёл и вернёмся — вы ведь укажете нам дорогу, да?) Можно, можно. (Один из людей, [с кем] предстоит повидаться, — здесь.) Я поэтому, да… Монголовед: Угу… А вы сами учились гаданию, или ваши предки гадали? Информант: Среди предков были люди, которые гадали; немного перенял по их традиции. Монголовед: Угу… Информант: Читаю разные книги, изучаю астрологию, всякое рассматриваю, смотрю, интересуюсь. Я ведь сам — учитель старомонгольской письменности, поэтому в древних [текстах] на старомонгольском письме использую астрологию, то есть [сведения] из писаний, — всякое. Монголовед: Угу… Информант: Я ведь человек каллиграфического письма. Монголовед: Ага… Способность к гаданию — должна ли она передаваться по роду, должна ли быть в генах? Или же кто угодно, [если] захочет, может, начитавшись да изучив всякое, стать гадателем? Информант: Это… есть и люди, изучающие [это] по родовой передаче; и наш отец, и мой дед были астрологами (зурхайч). Монголовед: Угу… Информант: И поскольку [они] гадали, [то] от них научишься — выйдет [преемственность] по роду. Монголовед: Угу… Информант: [Но] изначально, обладая собственным дарованием… Монголовед: Угу… Информант: …опираясь на это дарование, можно, начитавшись книг, выучить науку-учение. Монголовед: Можно научиться самому. Информант: Да, можно научиться самому… Говорят же — у кого старание, у того дело и сладится. Монголовед: Ага… А ещё… вы вот говорите про бабку (шагай) — то [у животного] не «соёолон», а самец — как [вы] сказали? Информант: «Соёохой». Монголовед: «Соёохой», да. А почему обязательно «соёохой»? Ведь люди вот гадают и бараньей бабкой… Информант: Можно, можно. Монголовед: …коровьей бабкой; той бабкой «соёохой» — выходит ли что-то более [точное], или?.. Информант: Ну как же — «соёохой» — это ведь бабка [самца-]«оно». Монголовед: Ага. Информант: Сама бабка по форме-облику правильная. Монголовед: Угу. Информант: Вот как человек в возрасте… ровно в 20–25 лет — каков он [бывает]: лицо румяное, тело-мышцы крупные, ясные, силы много; ровно такой формы-облика [бабка] и попадается [получается]. Во-вторых, [бабка] прочна (бөх). Монголовед: Как? Информант: [Она] прочна. Монголовед: Прочна… ага, ясно. Информант: Прочная-прочная, крепкая-надёжная [она] бывает. Информант: В-третьих, что [ещё] получается — сама та бабка красива, нарядна. Монголовед: Угу. Информант: Яркая [красивая]; и к тому же человек психологически сближается с ней и через её «соё» [связанное с названием «соёохой»] осмысляет символику. Монголовед: Угу. Информант: …затем… вот… [бабка] ягнёнка, молодняка, козлёнка — она своей формы-облика ещё не обрела, да. Монголовед: Ага. Информант: Да; во-вторых — что [сказать] — у старого животного форма-облик уже сильно «перезрелые», расплывшиеся. Монголовед: Угу. Информант: [Как] у пожилого человека ноги вот так [искривляются] — «антилойз» [слово в оригинале неясно], говорят. Монголовед: Угу. Информант: …и руки [у него] становятся дряблыми; погадав такой бабкой, Монголовед: Угу. Информант: …толком не выпадет [хорошего расклада]. Монголовед: Да-да-да. Информант: Смотришь на форму-облик бабки: у молодняка-«шүдлэн» она своей формы-облика не обрела, маленькой красивой формы не обрела. А у состарившегося животного — каков пожилой человек: ноги [у него] искривились, руки скрючились — вот так же [и у бабки] животного, утратившего форму-облик: толковая бабка правильно не ляжет. (Так? Угу. Вы же [сами] сказали — каков человек в 25 лет, вот ровно так же.) Ну, я [вот ещё что]… Монголовед: Господин Сугар, есть ещё один вопрос; вы хотите что-то сказать? Информант: Да, я скажу одну вещь. Монголовед: Ага, так. Информант: Так вот, давеча всплыл один вопрос; я просто, как человек, исследующий борьбу, — я человек, который интересуется тремя играми мужей (эрийн гурван наадам). Монголовед: Угу. Информант: Я и сам — государственный мэрген; государственный мэрген по стрельбе бабками (шагайн харваа); инструмент-снаряжение [для этого] у меня есть. И вот, исходя из этого, что [я] хочу сказать: вот двести лет назад у нас в Монголии бывал большой наадам, называемый Даншиг-наадам. Монголовед: Угу. Информант: Бывал [такой]; и тогда в Монголии самым многопобедным прославленным быстрым скакуном был [конь по кличке] «Их сүргийн түмэн хээр алаг морь» [«Пегий каурый конь великого табуна»]. Монголовед: Угу. Информант: Двести лет назад. Монголовед: Так. Информант: На Даншиг-наадаме. Монголовед: Угу. Информант: Доподлинно, [он] семь раз приходил первым, говорят. Монголовед: Угу. Информант: Документа [свидетельства] о семи победах предъявить не могут. Монголовед: Угу. Информант: Документ о шести победах — есть. Монголовед: Угу. Информант: «Пегий каурый великого табуна» — а «великий табун» что значит: [коня] в Монголии берут [записывают] на имя самого Богдо-гэгэна. Монголовед: Угу, ага, верно, верно. Информант: А пегий каурый конь — родом из Дорнодского аймака. Монголовед: Угу. Информант: [Когда он был ещё] жеребёнком-«хязаалан» [трёхлеткой], его украли и привели в Богдо-Да-хурээ [Их-Хурээ]. Украв, [привели]. Монголовед: Из Дорнода. Информант: Из Дорнода украв, привели. Монголовед: Ага, верно, верно. Информант: Привели жеребёнком-«хязаалан»; тот человек [его] и не выезжал [не объезжал] — [а конь] оказался быстрым скакуном с дарованием от природы. Монголовед: Угу. Информант: Узнав [распознав] это — есть [люди], распознающие резвость, мэргэны… Монголовед: Осмотрев [его], что ли? Информант: Осмотрев, узнают же. Поэтому [его] взяли [туда] и, послужив [этим] своему нойону, своему государству, выставили на государственном Даншиг-наадаме и сделали так, что [он] семь раз пришёл первым. Монголовед: Угу. Информант: Это ведь двести лет назад. Монголовед: Ага, так-так. Информант: И вот, прослышав, что там [в Их-Хурээ] есть некий выдающийся быстрый конь, дорнодцы [узнали], и приехал [его] настоящий хозяин по имени Их-Дондог. Монголовед: Так. Информант: Он [сказал]: «этот мой конь — не иначе [тот самый]; вот так [его] и потеряли». Монголовед: Угу. Информант: Так [говоря], приехал и, доискиваясь, где [находится] этот великий табун — великий табун нойона, — добрался до табунщика-пастуха [при коне]. Монголовед: Угу. Информант: Поговорив [с ним]… — на нынешний [лад] — [хозяин табуна готов] согласиться: «возьми хоть сколько-то тысяч тугриков, хоть миллион тугриков, и зайди посмотри». А в то время [хозяин] просто впустил пастуха посмотреть — и [конь] оказался [тот самый]. Монголовед: Угу. Информант: Поскольку [нойон] сам [его] выездил — ну [он сказал]: «ладно; таков монгольский обычай; пусть [этого] моего коня и украли, [но] я [его] объездил, и [он] так прославился в государстве, [стал] единственным в Монголии быстрым скакуном — больше всех побеждавшим, побеждавшим на государственном наадаме скакуном; такого [коня] не вырастить — этот конь сам удачлив, потому здесь и сумел победить». Повторил это единственный… Монголовед: То есть [хозяин] не стал подавать жалобу, да? Информант: То есть [хозяин] не стал забирать [коня] назад. Монголовед: Ага, не стал забирать назад. Информант: Повторил это единственный [случай] — в этом году. Монголовед: Ага, так. Информант: Единственный в этом году — «Шарга» Эрдэнэчулууна. Монголовед: Угу, так. Информант: Жеребец-«Шарга», на государственном наадаме победивший; [таких] всего два — больше всех побеждавших, [вот] этот. Монголовед: Угу. Информант: Так. (Несколько лет назад победивший.) Монголовед: Ага, так-так. Информант: А кроме [них] — чтобы [конь] на государственном наадаме семь раз победил — [такого] не бывало; и шести [тоже] нет… э-э. Монголовед: «Великого табуна»… как же [полное] имя «великого табуна»? «Великого табуна»? Информант: «Их сүргийн түмэн эх хээр алаг» [«Пегий каурый, прародитель десяти тысяч, великого табуна»]. Монголовед: «Түмэн эх хээр алаг»? Информант: «Алаг», пегий — пегий конь. Монголовед: «Түмэн эх хээр алаг». Информант: «Алаг». Монголовед: «Алаг». Информант: «Алаг адуу» же говорят; «алаг адуу» — это… Монголовед: «Великий… великий Даншиг». Информант: Ага, «алаг». Монголовед: «Алаг». Информант: «Хээр алаг». Монголовед: «Хээр алаг». Информант: Это [«алаг»] про его масть [говорят]… «алаг» — вот [масть] такая тёмная, и этим вот… А простой пастух по имени Дондог — после того как [конь] был потерян — простой пастух, да, вот так. Монголовед: [Конь] был жеребёнком-«унага» или жеребёнком-«даага»? Информант: Жеребёнком-«хязаалан». Монголовед: А, был «хязаалан», значит; «хязаалан» — это?.. Информант: «Унага» [сосунок]. Монголовед: «Унага». Информант: «Даага» [годовик]. Монголовед: «Даага». Информант: «Шүдлэн» [двухлеток]. Монголовед: «Шүдлэн». Информант: «Хязаалан» [трёхлеток]. Монголовед: «Хязаалан». Информант: Я уеду в конце сентября. (Так… ребёнок какого сомона [вы]?) Ага, так. Монголовед: Господин Сугар, вот вы [живёте] в таком красивом месте — [тут], оказывается, горная местность. А вы слышали про «человека-зверя» (хүн гөрөөс)? Или, скажем, про алмаса? Информант: По части того, чтобы слышать, читать, — немало; но это [я] глазами не видел; слышать ушами — одно [дело], видеть глазами — [другое]… Монголовед: Не расскажете ли [то], что слышали? Информант: «Человек-зверь» — [он] бывает только в стороне Говь-Алтая; вообще-то [я] только и слышал, что [он] водится в хребте Говь-Алтая, в этой большой тайге, в скалах-горах. [Я] лишь слышал [об этом]; а [сказать], что [он] точно там есть, — раз [я] своими глазами не видел, ухватив-увидев [его] своими руками, — что тут скажешь; знаю [лишь] в том порядке, как [об этом] бывает [написано] в книгах, в печати. В этих [только] пределах и знаю. Монголовед: Вот в этих [только] пределах — не расскажете ли? Угу. Информант: [Лишь] в этих пределах. «Человек-зверь» — это нечто огромное; в общем, [его] и алмасом называют; и алмасом называют, и «человеком-зверем» называют — мешают [эти названия], путают. Монголовед: Угу.

Английский перевод

Automated translation by Claude.ai Sugar Text 30008 Mongolist: Hm, won’t you tell [us]? How is a curse made? What is it made for? When a curse is made — how does that wrestler [behave], who [exactly] is making the curse? Respondent: Well, if I put it that way, then this is, in truth, a private [matter] — it is the thinking of a self-interested person, a person who thinks of his own gain. In general, this is the very activity you just asked about. For example: you and I are two rivals, both very good wrestlers. For me to defeat you, to win myself more fame, to obtain the champion’s title, to bring the other man down — what [does one do]? One conspires with those who know divination, who make curses, who work “black” things — with those who do evil — [and persuades them]: so that this man cannot wrestle at this year’s naadam, so that his arms and legs hurt or his body hurts, in order to spoil his success; or one spreads false rumors among the people — in this way [a man] is undermined, while [the instigator] himself, caring for his own gain, in order to make a name for himself, commissions a curse upon a person. Especially among wrestlers this used to happen often. That is what I will say. Mongolist: Mm-hm. Respondent: Mm-hm. Respondent: [It means that] some hindrance, some obstacle is created… Among the strong wrestlers competing now, such a thing is carried on secretly, little by little — in order to protect oneself. For instance, [there is] talk: “so-and-so, they say so-and-so did such-and-such” — such rumors are also passed from mouth to mouth. For instance, [if] one tells it that way — “so-and-so, so-and-so” — I do know the famous ones too; but, so as not to disgrace that person’s name and honor, I will not name him, will not speak [of him]. Such things happen. Mongolist: Yes, right, right. Mm-hm… It is not necessarily a curse — could it be something else? Respondent: Why not, of course. Mongolist: Is it only a curse that is made? Respondent: It is carried on under the name “curse”; by it some hindrance, obstacle, “placard” [barrier] is set [against the person]. Mongolist: Mm-hm. Respondent: The main thing is that person’s success. Mongolist: How does a curse-maker (kharaalch) differ from a diviner (mergen)? Respondent: A diviner (mergen) tries to find out by the book, by a traditional method or by scripture, and to state the prophecy correctly. Whereas “curse-maker” (kharaalch) is the name for the activity carried on in order to work what goes by the black path — the wrong, the hostile. Mongolist: Mm-hm… Respondent: Some… [the phrase is unintelligible in the original]. Mongolist: And can a diviner (mergen) make a curse?… Can he? Respondent: Well, if he has decided for himself to do [only] what is right, he will not. Mongolist: In general, [it turns out] he can. You do not deny this, right? Respondent: I do not deny it. One cannot deny it altogether. But a curse is this sort of thing. Both the one who makes the curse and the one upon whom it is laid — especially the one upon whom it is laid — [here is the point]: [a curse] works only on a person who is deficient in education and in spiritual makeup, and it presses [on him] precisely psychologically. There is a saying, “to fall ill from suspicion, to be healed by faith” — it is exactly like that. [If] I am poorly educated, in a sense not spiritually rich, deficient in education — then this is [what] is exploited, [working] through [other] people: look, they say, Suga fell off such-and-such a horse yesterday — why did this happen? — because you said a bad word to that person, quarreled [with him]. It is precisely this psychological pressure that [I] am speaking of — [that is what] is exploited. Mongolist: There is “to lay a curse” and “to lift a curse,” right? Respondent: Mm-hm. Mongolist: Or “to remove” it, yes? And how is that curse closed off? For a wrestler? Respondent: Well, there is such an expression — “to have a sutra read” (nom unshuulna). Mongolist: Mm-hm. Respondent: For oneself — its positive side… it is, after all, a religious sutra; [he] has a religious sutra read, and thus… Mongolist: To have a sutra read… Respondent: To have a religious sutra read — that is [what is done]. Mongolist: Mm-hm… They do say that a curse-maker does something [with objects for the curse], right? I have heard that ash is mixed with black [dirty] water. Have you heard about that? Respondent: All sorts of falsehood… and if these are true words — what is there to listen to in them… I do not believe in this, so I do not delve into it, do not delve into it or try to understand it, yes. Mongolist: Mm-hm… Respondent: Only a person of bad disposition, a person of a “black” disposition, does such a thing. Text 30007 Respondent: [At a place] 25–30 km [from here] there am I, the older one [of us], probably. Mongolist: Mm-hm. Respondent: Therefore, if there is anything to ask, [I will help] as the elder — as a man who is a physician, as a man who served in the army, [I will tell it] truthfully. For example: what day is it today? Sunday. Mongolist: Sunday, yes. Respondent: Yes. For example, let me tell one example. Mongolist: Mm-hm. Respondent: Yesterday a man lost his livestock. Mongolist: Right. Respondent: He lost his livestock. Whatever livestock one loses — that does not matter. So then, what day was it — by the old, the lunar [reckoning] it was the eleventh day of the “bilig” [count], and the supporting-array (shüten barildlaga) was “sun-color” (nar öngö). Mongolist: Mm-hm. Respondent: And “sun-color” — what it [means], what is written [with it]: in the array [it comes out that] a lama will be met; well, on the side of theft [let us take this] — but more than that I will not say. Mongolist: Ah, yes, yes, regarding theft, mm-hm. Respondent: If you see something on the road — [that] is interpreted thus too: one direction will come out; […] by [my] reasoning, if [the livestock] is lost through theft, then the thief has one or two gray hairs. Mongolist: Mm-hm. Respondent: I am telling you right now — [the thief] is ill-favored of face. Mongolist: Right. Respondent: [He who can divine,] having set off in that direction, will find [it] within twenty-one days; the lost thing [will be found] within twenty-one days — not [after] twenty-one days, but within twenty-one days, [that] is what [it] means. Mongolist: Mm-hm. Respondent: If the right eye twitches — you will receive news from afar. Mongolist: Mm-hm. Respondent: If the left eye twitches — you will find [obtain] property. Mongolist: Mm-hm. Respondent: If the right ear rings — drink will be found. If the left ear rings — harm [injury] will come. If a dog howls — you will hear news of the dead. If a crow caws — you will meet with companions. If the palate itches — you will obtain good. If the body twitches — there is to be harm for one’s father and mother. Mongolist: Mm-hm. Respondent: …and so on; there is [such an] interpretation of omens; yesterday [a man] lost his [property]… Mongolist: I will translate [what] exactly “theft” [means]. Respondent: If one begins from here, then… Mongolist: Right, ah… right… “he carried [it] off with him”… Respondent: In life, for example: four days ago a family lost 10 goats; recently [they] came to me to have [it] shown [to divine]. I [took] four anklebones — with four shagai anklebones; and as for what kind of anklebones — consecrated ones (aravnailsan). Mongolist: Mm-hm. Respondent: Ah, and [the anklebone] of a white gazelle, its “soyokhoi”… Mongolist: Of a white gazelle… Respondent: Yes; “oono” is the male of the white gazelle, and “soyokhoi” means a young male “oono.” Mongolist: “Oono” — what kind of word is that? Second participant: The male… the male. Respondent: “Oono” means the male. Mongolist: The male of what? Respondent: The male of the gazelle. Second participant: The male gazelle. Respondent: The male gazelle; I mean the male gazelle. Mongolist: Ah, I see. Second participant: And the young one is called “soyokhoi,” is it? Respondent: Yes. Mongolist: Mm-hm… Respondent: Well, [as with] a horse of the transitional age, what is called “soyolon”… Mongolist: Ah, its anklebone, then? Respondent: Yes. Mongolist: Ah, I see. Respondent: With its anklebone you divine once, with your five coins you [also] divine once… Mongolist: Ah, right… Respondent: …and out of that comes [one] word [a prophecy]… Mongolist: Mm-hm… Respondent: The method does not matter; for you, look, [in divining] one word comes out, one general direction. Mongolist: Mm-hm… Respondent: And that [prophecy], having brought it together with the supporting-array (shüten barildlaga) — [if] one says it — the general [sense] of it does come out true. By my reckoning, when I divined that way this month, or last month, or over the past two months, there were three cases — and all three came out [confirmed]. And why — because the “trail” (mör) comes out thus: if you go along the course of your “trail,” [the livestock] turned out to be in a frequented place [a “place of many feet”]; do not take news from afar — [the lost thing] will be found of itself. Mongolist: Mm-hm… Respondent: “Safe and sound” — [that] is what comes out. And indeed — right here, at the lower end of Yol (yolyn adag), in a frequented place — [the livestock] is sure to be roaming; not [after] many days, but on the very fourth day it was found. Mongolist: Ah… Respondent: It was safe and sound. Mongolist: Mm-hm… Respondent: This comes out true [for me]. That is why I will not call it a falsehood. Mongolist: Mm-hm… Respondent: One who has mastered the science of astrology (zurkhai)… if you read [it], there are subtle things [in it]. (Mongolist: Mm-hm.) (Here something is said that is unrelated to classical Mongolian script.) Respondent: …I will bring you together with a teacher named Maja (— ah yes, I keep forgetting about Maja…). Meet teacher Maja while you are here. Maja, compared to me, is a man considerably older; [he] is nearby, just ahead. (Here now, or in the mountains?) Yes, yes; that is why for you [it would be good]… (So now [for us] to drive into Yol, and on the way back, having come out, to call in — is that possible?) It is possible; if you ask me, [it] will be arranged for you. (To meet that person…) Yes, yes; Maja — he and I are close people now. You will meet teacher Maja — and with that [the matter] will quite be added to [be enough]; I myself am a man who studies only two things. Mongolist: Mm-hm. Respondent: This is not a state, not an official [matter]; it is research into our locality; since [I] love my homeland, my land, then out of patriotic feeling [I] carry on such monitoring research — it is [research into] the “oono” gazelle, game, vegetation. Mongolist: Mm-hm. Respondent: Since by profession I am a specialized ear-nose-throat surgeon, [I] study diseases; that which is connected with knowledge in the area of ear, nose, and throat — that is official research; [I] am a man who presents papers at theoretical-and-practical conferences. Mongolist: Mm-hm. Respondent: Secondly, I myself am a man who researches wrestling, as a man [holding the rank] of state “nachin”… Mongolist: Are you yourself a state “nachin”? Respondent: I myself am a man [holding the rank] of state “nachin”; they [my companions] probably know. (— Ah, and so, to meet teacher Maja — is that close by here now?) Less than 10 km, after all. Oh, I will show you the way along this [road]. (When we, then, drive into Yol and come back — you will show us the way, right?) Yes, yes. (One of the people [we] are to meet is here.) That is why I, yes… Mongolist: Mm-hm… And did you yourself learn divination, or did your forebears divine? Respondent: Among my forebears there were people who divined; I inherited a little along their tradition. Mongolist: Mm-hm… Respondent: I read various books, study astrology, examine, look at, take an interest in all sorts of things. I am, after all, myself a teacher of classical Mongolian script, so in ancient [texts] in classical Mongolian script I use astrology, that is, [material] from the scriptures — all sorts of things. Mongolist: Mm-hm… Respondent: I am, after all, a man of calligraphic writing. Mongolist: Ah… The ability to divine — must it be passed down through the lineage, must it be in the genes? Or can anyone, [if] he wishes, having read up and studied all sorts of things, become a diviner? Respondent: This… there are people who study [it] by lineage transmission; and our father, and my grandfather, were astrologers (zurkhaich). Mongolist: Mm-hm… Respondent: And since [they] divined, [then] from them you learn — [a continuity] by lineage comes about. Mongolist: Mm-hm… Respondent: [But] from the outset, possessing one’s own gift… Mongolist: Mm-hm… Respondent: …relying on that gift, one can, having read up on books, learn the science-and-teaching. Mongolist: One can learn it oneself. Respondent: Yes, one can learn it oneself… They do say — he who has diligence, his task will come together. Mongolist: Ah… And also… you say “anklebone” (shagai) — the [animal] is not a “soyolon,” but the male — what did [you] call it? Respondent: “Soyokhoi.” Mongolist: “Soyokhoi,” yes. And why must it be “soyokhoi”? People do divine with a sheep’s anklebone too… Respondent: It is possible, it is possible. Mongolist: …with a cow’s anklebone; with that “soyokhoi” anklebone — does something more [accurate] come out, or?… Respondent: Well, how — “soyokhoi” is, after all, the anklebone of an “oono” [male]. Mongolist: Mm-hm. Respondent: The anklebone itself is correct in form and shape. Mongolist: Mm-hm. Respondent: Just as a person of age… at exactly 20–25 years — what is he [like]: complexion ruddy, body and muscles large and clear, much strength; the [anklebone] that turns up [comes out] is of exactly that form and shape. Secondly, [the anklebone] is firm (bökh). Mongolist: How? Respondent: [It] is firm. Mongolist: Firm… ah, I see. Respondent: Firm, firm, solid and reliable [it] is. Respondent: Thirdly, what [else] comes out — that anklebone itself is beautiful, handsome. Mongolist: Mm-hm. Respondent: Bright [beautiful]; and besides, a person draws psychologically close to it and, through its “soyo” [connected with the name “soyokhoi”], reflects on the symbolism. Mongolist: Mm-hm. Respondent: …then… well… the anklebone of a lamb, of a young animal, of a kid — it has not yet acquired its form and shape, yes. Mongolist: Mm-hm. Respondent: Yes; secondly — what [to say] — in an old animal the form and shape are already much “overripe,” spread out. Mongolist: Mm-hm. Respondent: [As] with an elderly person the legs [bend] like this — “antiloiz” [the word is unclear in the original], they say. Mongolist: Mm-hm. Respondent: …and the hands [of such an animal] become slack; having divined with such an anklebone, Mongolist: Mm-hm. Respondent: …nothing decent will turn up [no good array]. Mongolist: Yes, yes, yes. Respondent: You look at the form and shape of the anklebone: in a young “shüdlen” it has not acquired its form and shape, has not acquired the small fine shape. Whereas in an aged animal — what is an elderly person like: the legs have bent, the hands have grown crooked — just so [with the anklebone] of an animal that has lost its form and shape: a decent anklebone will not fall correctly. (Is that so? Mm-hm. You [yourself] said — what a person is like at 25; it is exactly the same.) Well, I [have one more thing]… Mongolist: Mr. Sugar, there is one more matter; do you want to say something? Respondent: Yes, I will say one thing. Mongolist: Ah, right. Respondent: So then, just now one matter came up; I, simply as a man who researches wrestling — I am a man who takes an interest in the Three Games of Men (eriin gurvan naadam). Mongolist: Mm-hm. Respondent: I myself am also a state mergen (marksman); a state mergen in anklebone shooting (shagain kharvaa); the implements and equipment [for it] I have. And so, on this basis, what [I] want to say is: two hundred years ago, here in Mongolia, there used to be a great naadam called the Danshig naadam. Mongolist: Mm-hm. Respondent: There used to be [such a one]; and at that time the most often-victorious, famed swift steed in Mongolia was [a horse called] “Ikh sürgiin tümen kheer alag mor’” [“the dappled bay horse of the great herd”]. Mongolist: Mm-hm. Respondent: Two hundred years ago. Mongolist: Right. Respondent: At the Danshig naadam. Mongolist: Mm-hm. Respondent: Reliably, [it] came in first seven times, they say. Mongolist: Mm-hm. Respondent: A document [a record] of seven victories cannot be produced. Mongolist: Mm-hm. Respondent: A document of six victories — there is one. Mongolist: Mm-hm. Respondent: “The dappled bay of the great herd” — and what “great herd” means: [a horse] in Mongolia is taken [registered] in the name of the Bogd Gegeen himself. Mongolist: Mm-hm, ah, right, right. Respondent: And the dappled bay horse was originally from Dornod aimag. Mongolist: Mm-hm. Respondent: [When it was still] a “khyaazalan” foal [a three-year-old], it was stolen and brought to Bogd Da-khüree [Ikh Khüree]. Having stolen [it], [they brought it]. Mongolist: From Dornod. Respondent: Having stolen [it] from Dornod, they brought it. Mongolist: Ah, right, right. Respondent: They brought [it as] a “khyaazalan” foal; that man did not even break [it] in — [yet the horse] turned out to be a swift steed with a gift from nature. Mongolist: Mm-hm. Respondent: Having recognized this — there are [people] who recognize swiftness, mergens… Mongolist: Having examined [it], you mean? Respondent: Having examined [it], they do recognize [it]. So [the horse] was taken [there] and, having thereby served his noyon, his state, was entered in the state Danshig naadam, and they made it so that [it] came in first seven times. Mongolist: Mm-hm. Respondent: This is two hundred years ago, after all. Mongolist: Ah, I see. Respondent: And so, having heard that there was a certain outstanding swift horse there [in Ikh Khüree], the people of Dornod [learned of it], and [the horse’s] true owner, a man named Ikh Dondog, came. Mongolist: Right. Respondent: He [said]: “this horse of mine is surely [the one]; that is how [it] was lost.” Mongolist: Mm-hm. Respondent: Saying so, he came and, searching out where this great herd — the noyon’s great herd — was, reached the herdsman [who tended the horse]. Mongolist: Mm-hm. Respondent: Having spoken [with him]… — in present-day [terms] — [the herd’s owner is willing] to agree: “take however many thousand tögrögs, even a million tögrögs, and come in and look.” But in those days [the owner] simply let the herdsman in to look — and [the horse] turned out to be [the one]. Mongolist: Mm-hm. Respondent: Since [the noyon] had broken [it] in himself — well [he said]: “all right; such is the Mongolian custom; even though this horse of mine was stolen, I broke [it] in, and [it] became so famous in the state, [became] the one swift steed in Mongolia — the most-victorious steed, victorious at the state naadam; such [a horse] cannot be raised — this horse is itself lucky, and that is why it was able to win here.” This was repeated by the one and only… Mongolist: That is, [the owner] did not file a complaint, right? Respondent: That is, [the owner] did not take [the horse] back. Mongolist: Ah, did not take it back. Respondent: This was repeated by the one and only [case] — this year. Mongolist: Ah, right. Respondent: The one and only this year — Erdenechuluun’s “SharGa.” Mongolist: Mm-hm, right. Respondent: The stallion “Sharga,” victorious at the state naadam; [of such] there are only two — the most-victorious, [this] one. Mongolist: Mm-hm. Respondent: Right. (Victorious some years ago.) Mongolist: Ah, I see. Respondent: Otherwise — for [a horse] to win seven times at the state naadam — [such a thing] has not been; nor is there [a case of] six… eh. Mongolist: “Of the great herd”… what then is the [full] name “of the great herd”? “Of the great herd”? Respondent: “Ikh sürgiin tümen ekh kheer alag” [“the dappled bay, progenitor of ten thousand, of the great herd”]. Mongolist: “Tümen ekh kheer alag”? Respondent: “Alag,” dappled — a dappled horse. Mongolist: “Tümen ekh kheer alag.” Respondent: “Alag.” Mongolist: “Alag.” Respondent: They do say “alag aduu”; “alag aduu” is… Mongolist: “The great… the great Danshig.” Respondent: Ah, “alag.” Mongolist: “Alag.” Respondent: “Kheer alag.” Mongolist: “Kheer alag.” Respondent: This [“alag”] is said of its coat color… “alag” — [a coat] dark like this, and by this… And a simple herdsman named Dondog — after [the horse] had been lost — a simple herdsman, yes, just so. Mongolist: Was [the horse] an “unaga” foal or a “daaga” foal? Respondent: A “khyaazalan” foal. Mongolist: Ah, it was a “khyaazalan,” then; “khyaazalan” is?… Respondent: “Unaga” [a suckling foal]. Mongolist: “Unaga.” Respondent: “Daaga” [a yearling]. Mongolist: “Daaga.” Respondent: “Shüdlen” [a two-year-old]. Mongolist: “Shüdlen.” Respondent: “Khyaazalan” [a three-year-old]. Mongolist: “Khyaazalan.” Respondent: I will leave at the end of September. (Right… a child of which sum [are you]?) Ah, right. Mongolist: Mr. Sugar, you [live] in such a fine place — [it is], it turns out, a mountainous area. And have you heard of the “human-beast” (khün göröös)? Or, say, of the almas? Respondent: As for hearing and reading [about it], [there is] no little [of that]; but this [I] have not seen with my eyes; to hear with the ears is one [thing], to see with the eyes is [another]… Mongolist: Won’t you tell [us what] you have heard? Respondent: The “human-beast” — [it] is only in the direction of Govi-Altai; in general [I] have only heard that [it] dwells in the Govi-Altai range, in that great taiga, in the rocks and mountains. [I] have only heard [of it]; but [to say] that [it] is definitely there — since [I] have not seen [it] with my own eyes, having grasped-and-seen [it] with my own hands — what can one say; I know [only] in the manner in which [it] is [written] in books, in print. I know [only] within those bounds. Mongolist: Within those very bounds — won’t you tell [us]? Mm-hm. Respondent: [Only] within those bounds. The “human-beast” is something huge; in general, [it] is also called the almas; [people] both call [it] almas and call [it] “human-beast” — [the names] get mixed up, confused. Mongolist: Mm-hm.